مطالعات هنر اسلامی

مطالعات هنر اسلامی

رویکرد احتیاطی دین به خانواده و اثر آن در طراحی معماری خانه‌های سنتی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، گروه علوم قرآن و حدیث، واحد تهران شمال، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
2 استادیار بازنشسته، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، گروه علوم قرآن و حدیث، واحد تهران شمال، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
3 استادیار، دانشکده علوم‌انسانی، گروه مطالعات زنان، دانشگاه تربیت‌مدرس، تهران، ایران.
4 استادیار بازنشسته، گروه علوم تربیتی، دانشگاه امام حسین (ع)، تهران، ایران.
10.22034/ias.2024.445311.2349
چکیده
آیات زیادی از قرآن کریم به موضوع خانواده و اهمیت آن اختصاص دارد. آیاتی از قرآن کریم به عبارت اِن ‌خِفتُم به ساحت خانواده و آسیب‌های آن پرداخته است. این تحقیق با هدف بررسی رویکرد احتیاطی دین به خانواده در آیات اِن خِفتُم با روش تحلیل - توصیفی، انجام شده است. یافته‌ها حاکی است: ترکیب این آیات که از نظر ادبی به‌صورت جمله شرطیه ذکر شده و مسئله خوف و ترس را بیان کرده، گویای این است که ورود به مسائل خانواده و روابط زوجین، بسیار مورد اهتمام و احتیاط خداوند حکیم است و هرچند در سرتاسر فقه اسلامی، خوف نمی‌تواند منشأ حکمی باشد مگر خوف ضرر؛ امّا درخصوص مسائل خانوادگی فرض وجود خوف و ترس عقلایی، منشأ یک‌سری احکام الزامی و غیرالزامی برای تسهیل، استحکام و چگونگی انحلال خانواده بیان شده است. همچنین نتایج نشان می‌دهد: با دقت در آیه اِن خِفتُم، الگویی خاص برای مسائل خانواده ترسیم می‌شود که درک عمیق‌تری از دیدگاه اسلام در مورد ازدواج را به ارمغان می‌آورد. رعایت این احکام، به ارتقای وضعیت خانواده در جامعه اسلامی، کاهش ازدواج‌های پرخطر، تضمین بقاء و استحکام خانواده و به حداقل رساندن پیامدهای طلاق و جدایی کمک می‌کند. همچنین رویکرد احتیاطی دین اسلام به خانواده از طریق گویه‌های: حفظ حریم خصوصی، صیانت از روابط خانوادگی و ترویج فضایی امن و آرام برای اعضای خانواده در طراحی معماری خانه‌های سنتی؛ تأثیر گذاشته است.
اهداف پژوهش:

بررسی رویکرد احتیاطی دین به خانواده در آیات «اِن‌‌ خِفتُم».
بررسی تأثیر رویکرد احتیاطی دین به خانواده در طراحی معماری خانه‌های سنتی.

سؤالات پژوهش:

رویکرد احتیاطی دین به خانواده در آیات «اِن‌خ ِفتُم» چگونه است؟
آیا رویکرد احتیاطی دین به خانواده در طراحی معماری خانه‌های سنتی تأثیری داشته است؟
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The Precautionary Approach of Religion Toward Family and Its Impact on the Design of Traditional House Architecture

نویسندگان English

Fatemeh Aminodovleh 1
Maryam Hajiabdolbaghi 2
Ezzat Sadat Mirkhani 3
Mohammad Reza Matini Sadr 4
1 PhD student in Quran and Hadith Sciences, Faculty of Theology and Islamic Studies, Department of Quran and Hadith Sciences, North Tehran Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran.
2 Assistant Professor Emeritus, Faculty of Theology and Islamic Studies, Department of Quranic and Hadith Sciences, North Tehran Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran.
3 Assistant Professor, Faculty of Humanities, Department of Women's Studies, Tarbiat Madras University, Tehran, Iran.
4 Retired Assistant Professor, Department of Educational Sciences, Imam Hossein (AS) University, Tehran, Iran.
چکیده English

Numerous verses in the Holy Quran are dedicated to the subject of family and its significance. Among these, certain verses—framed with the conditional phrase "in khiftum" (if you fear)—address the sanctity of the family and its vulnerabilities. This research employs an analytical-descriptive method to examine the Quranic precautionary approach toward the family in these verses. The findings indicate that the linguistic structure of these verses, formulated as conditional clauses centered on fear (khawf), underscores the profound care and caution with which the Wise God regards familial matters and spousal relations. While Islamic jurisprudence generally does not derive rulings from fear unless it pertains to harm (darar), in familial contexts, the assumption of rational fear (khawf ‘aqli) has led to mandatory and non-mandatory injunctions aimed at facilitating, strengthening, or—when necessary—dissolving the family unit.
Furthermore, the study reveals that a close reading of the "in khiftum" verse yields a distinct model for familial relations, offering deeper insight into Islam’s perspective on marriage. Adherence to these rulings enhances the stability of the Islamic family structure, reduces high-risk marriages, ensures familial endurance, and minimizes the repercussions of divorce and separation. Additionally, Islam’s precautionary approach toward the family has influenced the architectural design of traditional homes through principles such as: preserving privacy, safeguarding familial bonds, and promoting a secure and tranquil environment for household members.
Research Objectives:

To analyze the precautionary approach of religion toward the family in the "in khiftum" verses.
To investigate the impact of this approach on the architectural design of traditional houses.

Research Questions:

How does the precautionary approach of religion toward the family manifest in the "in khiftum" verses?
Has this approach influenced the architectural design of traditional houses?

کلیدواژه‌ها English

Quran
family
precautionary approach
"in khiftum" verses
traditional house architecture
ابن‌اثیر جزری، مبارک‌بن‌محمد. (1367). النهایة فی غریب الحدیث و الأثر. قم: مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان.
ابن‌منظور، محمدبن‌مکرم. (1414ق). لسان‌العرب، بیروت: دار الفکر للطباعة و النشر و التوزیع - دار صادر.
ایروانی، محمدباقر. (1386). دروس تمهیدیة فی تفسیر آیات الأحکام. قم: دار الفقه للطباعة و النشر.
جعفری، یعقوب. (1376). تفسیر کوثر. قم: مؤسسه انتشارات هجرت.
جوادی آملی، عبدالله. (1385). زن در آیینه جلال و جمال. چاپ 11، قم: نشر اسراء.
جوادی آملی، عبدالله. (1378). تسنیم. تنظیم و ویرایش: علی اسلامی، قم: نشر اسراء.
حسن‌زاده، صالح. (1392). «عوامل تحکیم خانواده در فرهنگ اسلامی». پژوهشنامه معارف قرآنی، ش 15.
حسینی همدانی، محمد. (1404ق)‏. انوار درخشان در تفسیر قرآن.تهران: لطفی.
حق‌شناس، جعفر. (1388). آسیب‌شناسی خانواده. تهران: مرکز امور زنان و خانواده ریاست جمهوری.
خوانساری، السید احمد. (1405ه ق). جامع المدارک فی شرح مختصر النافع. تهران: مکتبه الصدوق.
رضایی اصفهانی، محمدعلی. (1387). تفسیر قرآن مهر. قم: انتشارات پژوهش‌های تفسیر و علوم قرآن.
زمخشری، محمودبن‌عمر. (1407هق). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فی وجوه التأویل. چ 3، بیروت.
صادقی تهرانی، محمد. (1388). ترجمان فرقان، قم: شکرانه.
طباطبایی، محمدحسین. (بی‌تا). المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
طبرسی، فضل‌بن‌حسن. (1372). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. چ 3، تهران: ناصر خسرو.
غضنفری، علی و تیموری، نسیم. (1401). «بررسی فقهی ـ تفسیری نشوز مردان و راهکار مقابله با آن». دوفصلنامه علمی ـ پژوهشی مطالعات فقه تربیتی، ش ۱۷.
فاضل هندی، محمدبن‌حسن. (۱۴۱۶ق). کشف اللثام عن قواعد الأحکام. قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه.
فراهیدی، خلیل‌بن‌احمد. (1408ق). کتاب العین. چ دوم، قم: دارالهجرة.
فیض کاشانی، محمدبن‌شاه مرتضی. (‏1415ق)‏. تفسیر الصافی. تهران: مکتبة الصدر.
قرشی بنابی، علی‏اکبر. (1375). تفسیر احسن الحدیث. تهران: بنیاد بعثت.
کلینی، محمّدبن‌یعقوب. (1386). گزیده کافی.مترجم و محقق محمدباقر بهبودی، چ2، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
مجلسی، محمدباقربن محمدتقی. (1403ه ق). بحارالانوار. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
مدرسی، سید محمدتقی. (1379). «تصویری نو از روابط خانواده در قرآن». مطالعات راهبردی زنان، ش 9.
مصطفوی، حسن. (1368). التحقیق فی کلمات القرآن الکریم. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
مطهری، مرتضی. (1381). مجموعه آثار. قم: انتشارات صدرا.
مغنیه، محمدجواد. (1424ق). التفسیر الکاشف. قم: دار الکتاب الإسلامی.
مکارم شیرازی، ناصر. (1371). تفسیر نمونه. تهران: دارالکتب الإسلامیه.
مکارم شیرازی، ناصر. (1425ق). انوار الفقاهة، «کتاب النکاح». قم: انتشارات مدرسة الإمام علی‌بن‌ابی‌طالب.
موسوی خمینی، سیدروح‌اللَّه. (1392). تحریرالوسیلة. 2ج، چ 1، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره).
هدایت‌نیا، فرج‌الله. (۱۳۹۶). الگوی سوم (الگوی رفتاری زن در خانواده و جامعه). تهران: انتشارات لشکر فرشتگان.
یزدی، سید محمدکاظم بن‌عبدالعظیم‌. (1419ق). العروة الوثقی (المحشی). محقق: احمد محسنی سبزواری، 5 ج، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم.