مطالعات هنر اسلامی

مطالعات هنر اسلامی

تحلیل گفتمان مذهبی مؤثر بر تزیینات کاشیکاری رواق گنبد الله‌وردیخان در حرم مطهر رضوی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی رشتۀ تاریخ تطبیقی و تحلیلی هنر اسلامی، دانشکده علوم نظری و مطالعات عالی هنر، دانشگاه هنر ایران. تهران. ایران
2 دانشیار گروه تاریخ تطبیقی و تحلیلی هنر اسلامی، دانشکدۀ علوم نظری و مطالعات عالی هنر، دانشگاه هنر ایران، تهران، ایران.
3 عضو هیات علمی دانشگاه هنر تهران، دانشکده علوم نظری و مطالعات عالی هنر. تهران. ایران
10.22034/ias.2024.434483.2336
چکیده
نقش­مایه­های جانوری موجود بر تزئینات کاشی­کاری رواق گنبد الله­وردی­خان در مجموعۀ حرم مطهر رضوی را می­توان یکی از ارزشمند­ترین آثار به‌جا مانده از عصر صفوی دانست. باتوجه‌به وجود محظورات فقهی و کلامی که در باب تصویرگری موجودات زنده وجود داشته­است، بررسی چرایی نقش بستن نزدیک به پانصد تصویر جانوری بر کاشی­های آن بنا ـ به‌عنوان آرامگاه الله­وردی­خان و یکی از مسیرهای دسترسی به مضجع مطهر رضوی ـ را می­توان مسئلۀ اصلی پژوهش حاضر دانست. تبیین تعامل صورت گرفته درخصوص این نقوش بازنمایانه، میان نهادهای حاکمیت و روحانیت، از باب اهمیت مسئلۀ هنرهای تجسمی در تمدن اسلامی معاصر، مهمترین هدفِ پژوهش حاضر است. این پژوهش به روش توصیفی ـ تحلیلی و براساس منابع کتابخانه­ای و همچنین مشاهدات میدانی پژوهشگران صورت گرفته­است­. در این تحقیق، پس معرفی و مطالعه نقش­مایه­های متنوع جانوری متعدد نقش­بسته بر کاشی­های رواق، نظیر انواع مرغان، قرقاول، مرغابی، طوطی، طاووس و همچنین موجودات اساطیری نظیر سیمرغ و اژدها، به بررسی مهم‌ترین گفتمان­های مذهبی عصر صفوی به‌خصوص اعتقادات مذهبی بانی آن (الله­وردی­خان گرجی) و همچنین باورهای عامیانه و دیدگاه­های فقهی نگاشته شده در کتاب­ها و رساله­های عملیۀ برخی از مهم‌ترین شخصیت­های مذهبی عصر صفوی نظیر محقق کرکی و به‌خصوص شیخ بهایی، پرداخته شده­است. همچنین با مطالعه روابط میان علما و شاهان صفوی، تلاش نموده، اهمیت و نقش باورهای مذهبی مؤثر بر تساهل صورت گرفته را تبیین ­نماید. ویژگی­های روایی و آموزشی نقش­مایه­ها و متن کتیبه­های شکل گرفته بر کاشی­ها رواق را می­توان، تأییدی بر احتمال تطبیق و تقریب گفتمان­های مذهبی متفاوت شیعی و مسیحی در ساخت و تزیین این مجموعه دانست.
اهداف پژوهش:

بازتعریف میزان و نحوۀ تعامل هنر و معماری با مذهب در طراحی و ساخت رواق گنبد الله­وردی­خان.
شناخت باورهای گوناگون مؤثر در ساخت و تزئین این بنا.

سؤالات پژوهش:

نحوۀ تعامل هنر و معماری در طراحی و ساخت در گنبد الله‌وردی‌خان چگونه است؟
باورهای دینی چه تأثیراتی بر بازنمایی نقش­مایه­های ذی­روح در تزئینات رواق گنبد الله­وردی­خان داشته است؟

 
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Analysis of Religious Discourse Influencing the Tile Decorations of Allahverdi Khan Dome Portico in the Holy Shrine of Razavi

نویسندگان English

Ehsan Arman 1
Davoud Ranjbaran 2
Amirhossein Salehi 3
1 Student of Comparative and Analytical History of Islamic Art, Faculty of Theoretical Sciences and Advanced Studies of Art, Iran University of Art. Tehran. Iran
2 Associate Professor, Department of Comparative and Analytical History of Islamic Art, Faculty of Theoretical Sciences and Advanced Studies of Art, Iran University of Art, Tehran, Iran.
3 Faculty member, Tehran University of Art, Faculty of Theoretical Sciences and Advanced Studies in Art. Tehran. Iran
چکیده English

The animal motifs on the tile decorations of Allahverdi Khan Dome portico in the Holy Shrine of Razavi can be considered one of the most valuable works remaining from the Safavid era. Given the jurisprudential and theological prohibitions on depicting living creatures, the primary concern of this research is to investigate why nearly five hundred animal images were used on the tiles of this building, which serves as Allahverdi Khan's mausoleum and a pathway to the sacred shrine of Imam Reza. Explaining the interaction between these representational motifs and the interplay between governing bodies and religious institutions is crucial, especially considering the importance of visual arts in contemporary Islamic civilization. This study employs a descriptive-analytical approach based on library resources and field observations. After introducing and examining the diverse animal motifs on the tiles, such as various birds, pheasants, ducks, parrots, peacocks, and mythological creatures like Simorgh and dragons, the research delves into the major religious discourses of the Safavid era. This includes the religious beliefs of the patron (Allahverdi Khan) and the folk beliefs and jurisprudential views documented in the works of prominent figures like Mohaghegh Karki and Sheikh Baha'i. Additionally, by studying the relationships between scholars and Safavid monarchs, the study aims to elucidate the significance and role of religious beliefs in fostering tolerance. The narrative and educational characteristics of the motifs and inscriptions on the tiles suggest a possible alignment and reconciliation of diverse Shi’ah and Christian religious discourses in the construction and decoration of this complex.
Research Aims:

To redefine the extent and manner of interaction between art, architecture, and religion in the design and construction of Allahverdi Khan Dome portico.
To identify the diverse beliefs influencing the construction and decoration of this building.

Research Questions:

How do art and architecture interact in the design and construction of Allahverdi Khan Dome?
What impact have religious beliefs had on the representation of living creatures in the decorations of Allahverdi Khan Dome portico?

کلیدواژه‌ها English

Islamic art
architectural decorations
representation of living creatures
Allahverdi Khan
Holy Shrine of Razavi
آشنا، فاضله؛ عبیدی­نیا، محمد­امیر و نزهت، بهمن. (1398). «مطالعۀ تطبیقی شاخصه­های معنوی روح­القدس و سیمرغ»، معرفت ادیان، 11(41)، 45-62.
اسکندربیک، منشی. (1317). عالم‌آرای عباسی. جلد 2. تهران: نشر آشنا.
اعرافی، علیرضا. (1390). مجسمه و نقاشی. تقریر و نگارش: احمد عابدین‌زاده. قم: انتشارات اشراق و عرفان.
الیاده، میرچا. (1378). اسطوره بازگشت جاودانه. ترجمه: بهمن سرکاراتی. تهران: نشر قطره.
ایروین، رابرت. (1389). هنر اسلامی. ترجمه: رویا آزادفر. تهران: انتشارات سورۀ مهر.
بلخاری قهی، حسن. (1384). مبانی عرفانی هنر و معماری اسلامی. تهران: انتشارات سورۀ مهر.
بهشتی، محمدرضا. (1389). مساجد ایرانی، مکان معراج مومنین. تهران: نشر روزنه.
بیگدلی، محسن. (1400). ریشه­یابی زمینه­های انحطاط دولت صفویه. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
جعفریان، رسول. (1389). صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست. جلد 1-3 ، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
خان حسین‌آبادی، عطیه، و مهدی اشراقی. (1397). «مفاهیم­نمادین نقوش حیوانی کاشی­کاری گنبد الله‌وردی­خان از دورۀ صفویه در حرم مطهر رضوی». مطالعات هنر اسلامی، 14(31)، 1-35.
خورشیدی، هادی. (1394). «گونه­شناسی و بررسی کاشی­کاری حرم مطهر رضوی در دوران معاصر». آستان هنر، 11و 12، 67-58.
رنجبران، داوود؛ آرمان، احسان و صالحی، امیرحسین. (1403). «بازاندیشی فرم و مفهوم در نقوش بازنمایانۀ موجودات ذی‌روح کاشی‌های حرم امام رضا (ع) در عصر صفوی، با تأکید بر رواق ‏گنبد الله‌وردی­خان». هنرهای صناعی ایران، 6(2)، 167-184.
دلاواله، پیرو. (1370). سفرنامۀ پیرو دلاواله. ترجمه: شعاع‌الدین شفا. تهران: انتشارات علمی فرهنگی.
زارعی، هانی؛ شهابی‌نژاد، علی و منجزی، نورمحمد. (1396). «پژوهشی در تحولات تاریخی یک فضای شهری». معماری اقلیم گرم و خشک، 5. (6)، 37-54.
زمانی، محبوبه؛ اکبری، امیر و متولی حقیقی، منا. (1401). «بررسی تطبیقی شکل­گیری رواق الله­وردی­خان حرم مطهر رضوی بر مبنای وجود­شناسی حکمت متعالیه ملاصدرا». پژوهشنامۀ خراسان بزرگ، 48، 112-89.
شمیلی، فرنوش؛ جهانمرد، بهاره. (1401). «بهشت گمشده: مطالعۀ نقش طاووس در نمای بیرونی بناهای تاریخی شهر اصفهان». هنرهای صناعی ایران، 5(8)، 89-100.
سرلو، خوان ادواردو. (1392). فرهنگ نمادها. ترجمه: مهرانگیز اوحدی. تهران: نشر دستان.
سیدکریمی­حسینی، سید عباس. (1393). مجسمه­سازی و تصویر در فقه شیعی. قم: انشارات مدرسه اسلامی هنر.
شاردن، ژان. (1345). سفرنامه شاردن. ترجمه: محمد عباسی. تهران: امیرکبیر.
شایسته‌فر، مهناز. (1384). هنر شیعی (عناصر هنر شیعی در نگارگری و کتیبه­نگاری تیموریان و صفویان). تهران: انتشارات موسسۀ مطالعات هنر اسلامی.
شیخ بهایی، محمدبن‌حسین. (بی­تا). جامع عباسی. چاپ دیجیتال براساس چاپ سنگی. بی‌جا.
عالم‌زاده، بزرگ. (1394). حرم رضوی به روایت تاریخ. چاپ اول. مشهد: به نشر.
عطاردی قوچانی، عزیزالله. (1371). تاریخ آستان قدس رضوی. تهران: انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
عکاشه، ثروت. (1380). نگارگری اسلامی. ترجمه: سید­غلامرضا تهامی. تهران: انتشارات سورۀ مهر.
طاهری، سید صدرالدین؛ فریدی­ خورشیدی، منا. (1399). «ملائکه از دیدگاه ملاصدرا». معرفت، 21(178)، 89-108.
طاهری، علیرضا. (1388). «سیر تحوّل و طبقه­بندی اژدها در نگارگری ایران». مطالعات هنر اسلامی، 5 (10)، 7-21.
قمی، قاضی احمد. (1383). خلاصه‌التواریخ. تصحیح: احسان اشراقی. چاپ دوم. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
کاویانیان، محمداحتشام. (1355). شمس‌الشموس. مشهد: انتشارات آستان قدس رضوی.
کدیور، جمیله. (1378). تحوّل گفتمان سیاسی شیعه در ایران. تهران: انتشارات طرح نو.
کرکی، علی‌بن‌حسین. (1370). جامع‌المقاصد فی شرح القواعد. قم: انتشارات آل‌ البیت.
گرابار، اولگ. (1396). شکل­گیری هنر اسلامی. ترجمه: مهدی گلچین عارفی، تهران: انتشارات سینا.
مجلسی، محمدباقر. (1400). ترجمه و شرح کتاب توحید مفضّل. مقدمه: محمد تقی شوشتری. قم: انتشارات امام همام.
ملاصدرا، صدرالدین محمد شیرازی. (1380). المبدأ و المعاد. به کوشش: سید جلال­الدین آشتیانی. قم: بوستان کتاب.
ملاصدرای شیرازی، صدرالدین محمد. (1386). مفاتیح‌الغیب. تصحیح: نجف­قلی حبیبی، تهران: انتشارات بنیاد حکمت صدرا.
مولیانی، سعید. (1380). جایگاه گرجی‌ها در تاریخ و فرهنگ و تمدن ایران. اصفهان: انتشارات یکتا.
میراحمدی، مریم. (1363). دین و مذهب در عصر صفوی. تهران: انتشارات امیرکبیر.
نصر، سید حسین. (1389). هنر و معنویت اسلامی. ترجمه: رحیم قاسمیان. چاپ اول. تهران: انتشارات حکمت.
نظر کرده، اعظم. (1395). گزیدۀ اسناد معماری و تعمیرات حرم و امکان متبرکه رضوی (از صفویه تا قاجار). چاپ اول. مشهد: انتشارات آستان قدس رضوی.
واتسون، اولیور. (1383). سفال زرین فام ایرانی. ترجمه: شکوه ذاکری. چاپ اول. تهران: انتشارات سروش.
یاحقی، محمد­جعفر. (1398). فرهنگ اساطیر و داستان­واره­ها در ادبیات فارسی. تهران: انتشارات فرهنگ معاصر.
Natif, Mika. The Painter’s Breath and Concepts of Idol Anxiety in Islamic Art. In: Ellenbogen J, Tugendhaft A, editors. Idol Anxiety.Stanford, California:Stanford University Press; 2011. 41-55.