مطالعات هنر اسلامی

مطالعات هنر اسلامی

مطالعه تطبیقی آثار نقاشی مردان و زنان نقاش نوگرای معاصر ایران در بازآفرینی عناصر سنتی و اسلامی با رویکرد فرمالیسم

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
کارشناسی ارشد نقاشی، مؤسسه عالی هنر، شیراز، ایران.
10.22034/ias.2025.513662.2416
چکیده
مفاهیم فرمالیستی در زیرساخت‌های نقاشی مدرن قرن بیستم و به‌ویژه در نقاشی نوگرای ایران که در دهه ۱۳۲۰ خورشیدی شکل گرفت، تأثیرگذار بودند. در این دوره، هم نقاشان زن و هم مردان نقاش در گسترش نوگرایی نقش مهمی ایفا کردند و هر یک با بهره‌گیری از عناصر سنتی و اسلامی، رویکردهای متفاوتی در خلق اثر هنری داشتند. این پژوهش با بهره‌گیری از نظریه فرمالیسم بلومزبری و به روش توصیفی-تحلیلی، به بررسی تطبیقی نحوۀ استفاده از عناصر سنتی و اسلامی در آثار سه نقاش زن، بهجت صدر، منصوره حسینی و ایران درودی، و سه نقاش مرد، حسین زنده‌رودی، محمد احصایی و صادق تبریزی، می‌پردازد. اطلاعات پژوهش از طریق مطالعات کتابخانه‌ای و اسنادی گردآوری شده است. یافته‌ها نشان می‌دهند که نقاشان زن غالباً از عناصر سنتی و اسلامی در جهت بیان تجربه‌های شخصی، انتزاعی و احساسی استفاده کرده‌اند؛ درحالی که نقاشان مرد بیشتر به احیای هویت ملی و مذهبی از طریق فرم‌های خوشنویسی و نقوش اسلامی توجه داشته‌اند. همچنین، تأثیر ویژگی‌های فرهنگ و تمدن غیرغربی در شکل‌گیری فرم‌های نوآورانه در آثار زنان، به‌ویژه منصوره حسینی و ایران درودی، نسبت به بهجت صدر برجسته‌تر بوده است. از سوی دیگر، آثار زنده‌رودی، احصایی و تبریزی نشان می‌دهند که پیوند میان خوشنویسی و نقاشی مدرن در هنر مردان به شیوه‌ای ساختارمندتر و متأثر از جریان‌های هویت‌گرایانه پس از انقلاب اسلامی دنبال شده است. این پژوهش نشان می‌دهد که نقاشان مرد با تکیه بر خوشنویسی و نقوش اسلامی، هویت ملی-مذهبی را بازسازی می‌کنند، درحالی‌که زنان با استفاده از نور، فضاهای انتزاعی و عناصر عرفانی، به بازتعریف شخصیِ مفاهیم اسلامی می‌پردازند.
اهداف پژوهش:

بررسی تفاوت‌های فرمی، تکنیکی و مفهومی بین آثار نقاشان مرد و زن نوگرای معاصر در استفاده از عناصر سنتی و اسلامی.
بررسی تأثیرات اجتماعی، فرهنگی و تاریخی بر نحوۀ پرداختن هنرمندان مرد و زن نوگرای معاصر به سنت و اسلام در نقاشی‌هایشان.

سؤالات پژوهش:

تفاوت‌های فرمی، تکنیکی و مفهومی بین آثار نقاشان مرد و زن نوگرای معاصر در استفاده از عناصر سنتی و اسلامی چیست؟
تأثیرات اجتماعی، فرهنگی و تاریخی بر نحوۀ پرداختن هنرمندان مرد و زن نوگرای معاصر به سنت و اسلام در نقاشی‌هایشان چگونه هست؟
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

A Comparative Study of Contemporary Modernist Male and Female Painters in the Reinterpretation of Traditional and Islamic Elements Through a Formalist Approach

نویسنده English

Mona Alemi
MA in Painting, Shiraz Art Institute of Higher Education, Shiraz, Iran.
چکیده English

Formalist concepts were influential in the foundations of 20th-century modern painting, particularly in Iran’s modernist painting, which emerged in the 1940s (1320s SH). During this period, both female and male painters played significant roles in advancing modernism, each employing traditional and Islamic elements in distinct ways within their artistic creations. This study, utilizing Bloomsbury’s formalist theory and a descriptive-analytical method, conducts a comparative analysis of the use of traditional and Islamic elements in the works of three female painters—Behjat Sadr, Mansoureh Hosseini, and Iran Darroudi—and three male painters—Hossein Zenderoudi, Mohammad Ehsai, and Sadegh Tabrizi. The research data was gathered through library and archival studies.
The findings reveal that female painters predominantly used traditional and Islamic elements to express personal, abstract, and emotional experiences, whereas male painters focused more on reviving national and religious identity through calligraphic forms and Islamic motifs. Additionally, the influence of non-Western cultural and civilizational characteristics in shaping innovative forms was more pronounced in the works of female artists, particularly Mansoureh Hosseini and Iran Darroudi, compared to Behjat Sadr. On the other hand, the works of Zenderoudi, Ehsai, and Tabrizi demonstrate that the connection between calligraphy and modern painting in male artists was pursued in a more structured manner, influenced by identity-driven movements following the Islamic Revolution.
This study shows that male painters reconstructed a national-religious identity by relying on calligraphy and Islamic motifs, while female painters used light, abstract spaces, and mystical elements to offer personal reinterpretations of Islamic concepts.
Research Objectives:

Examining the formal, technical, and conceptual differences between the works of contemporary modernist male and female painters in their use of traditional and Islamic elements.
Investigating the social, cultural, and historical influences on how contemporary modernist male and female painters engage with tradition and Islam in their paintings.

Research Questions:

What are the formal, technical, and conceptual differences between the works of contemporary modernist male and female painters in their use of traditional and Islamic elements?
How do social, cultural, and historical influences shape the approaches of contemporary modernist male and female painters to tradition and Islam in their paintings?

کلیدواژه‌ها English

Modernism
Contemporary Painting
Formalism
Significant Form
Traditional and Islamic Elements
احمدی، بابک. (1393). حقیقت و زیبایی. چاپ بیست و نهم، تهران: نشر مرکز.
بختیاریان، مریم. (1393). «فرمالیسم از نگاه کلایوبل و نیکلاس لومان». نشریه هنرهای زیبا-هنرهای تجسمی، دوره 19، شماره 3، 18-13.
بورکهارت، تیتوس. (1365). هنر اسلامی: زبان و بیان. چاپ اول، تهران: انتشارات سروش.
پاکباز، رویین. (۱۳۸۵). نقاشی معاصر ایران: از سنت تا مدرنیته. تهران: نشر نظر.
پاکباز، رویین. (1394). دائرة المعارف هنر. چاپ اول، تهران: انتشارات فرهنگ معاصر.
جمالی، مریم. (1394). «مقدمه‌ای بر مفهوم فرم و فرمالیسم در هنر مدرن». جستارهای فلسفی، دوره 11، شماره 28، 33-5.
درویشی، م. (۱۳۹۰). «بررسی تطبیقی آثار نقاشان زن و مرد نوگرای ایران». مجله هنرهای زیبا، ۸ (3)، ۶۷-۸۲.
دلریش، بشری. (1375). زن در دورة قاجار. چاپ اول، تهران: مؤسسه انتشارات سوره.
سمیع آذر، علیرضا. (1392). انقلاب مفهومی. تهران: نشر نظر.
رحیمی، ز. (۱۳۸۸). «نقش زنان نقاش در تحول هنر نوگرای ایران». مجله هنرهای زیبا، ۶(2)، ۵۵-۷۰.
زهتاب، فاطمه؛ حسامی، منصور. (1396). «نقاشان زن و بازنمایی جنسیت در هنر ایران مدرن». کیمیای هنر، شمارة 25، 109-93.
شاه‌حسینی، س. (۱۳۹۲). «تحلیل فرم و محتوا در آثار نقاشان نوگرای ایران». فصلنامه هنرهای تجسمی، ۱۵(4)، ۲۳-۴۰.
علی مددی، مهرنوش؛ مریدی، محمدرضا. (1396). «تاریخ غایب زنان نقاش ایران مطالعه جامعه‌شناختی زنان نقاش از انقلاب مشروطه تا انقلاب اسلامی». جامعه‌شناسی هنر و ادبیات، دوره 9، شماره1، 107-79.
کریمی، ع. (۱۳۹۶). «بررسی تطبیقی آثار نقاشان زن و مرد نوگرای ایران در استفاده از عناصر اسلامی». فصلنامه هنرهای تجسمی، ۱۸(3)، ۷۸-۹۵.
کهون، لارنس. (1394). از مدرنیسم تا پست‌مدرنیسم. مترجم: عبدالکریم رشیدیان، چاپ یازدهم، تهران: نشر نی.
گزارش نمایشگاه آثار نقاشی منصوره حسینی و بهجت صدر در موزه هنرهای معاصر. (1383). «تهران». ادبیات و زبان‌ها، شماره 37.
گودرزی، مرتضی. (1393). تاریخ نقاشی ایران از آغاز تا عصر حاضر، چاپ چهارم، تهران: سمت.
لینتن، نوربرت. (1393). هنر مدرن. ترجمه: علی رامین، چاپ ششم، تهران: نشر نی.
مکاریک، ایرناریما. (1384). دانشنامه نظریه‌های ادبی معاصر. مترجم: مهران مهاجر، محمد نبوی، تهران: آگه.
مجابی، جواد. (1395). «رؤیاهای رنگین نقاش نور و رهایی». علوم اجتماعی (بخارا)، شماره 119.
موریزی‌نژاد، حسن. (1384). «نقاشان معاصر ایران: منصوره حسینی». تندیس، شماره 67.
نوذری، حسینعلی. (1391). مدرنیته و مدرنیسم (مجموعه مقالات). چاپ سوم، تهران: انتشارات نقش جهان.
Ali, W. (2017). Islamic Art and Modernity: A Gender Perspective. Journal of Middle Eastern Women's Studies, 13(1), 89-107.
Dadi, I. (2012). Modernism and the Art of Muslim South Asia. South Asian Studies, 28(2), 145-162.
Greenberg Clement. (1939-1969). The Collected Essays and Critism, John o”Brian ed University   of Chicago Press.
Keshmirshekan, H. (2010). Neo-Traditionalism and Modern Iranian Painting. Iranian Studies, 43(4), 521-540.
Porter, V. (2014). Islamic Art in the Modern World. Journal of Islamic Art and Architecture, 9(1), 12-28.
Shabout, N. (2007). Modern Arab Art: Formation of Arab Aesthetics. Journal of Middle Eastern Studies, 39(3), 345-360.
Wiley-Blackwell, D. Fairchild Ruggles. (2011). Islamic Art and Visual Culture: An Anthology of Sources, 1st Edition, Publisher: Wiley-Blackwell.
Blair, S. (2006). Islamic Calligraphy. Edinburgh University Press.
Grabar, O. (2006). The Formation of Islamic Art. Yale University.