مطالعات هنر اسلامی

مطالعات هنر اسلامی

تحلیل نشانه شناختی کاربرد رنگ در لباس و دست بافته‌های عشایر بویراحمد بر اساس نظریه سپهر نشانه‌ای یوری لوتمان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش آموخته کارشناسی ارشد هنر اسلامی (گرایش مطالعات تاریخی )، دانشکده هنر، دانشگاه بیرجند، بیرجند، ایران.
2 استادیار دانشکده هنر دانشگاه بیرجند، بیرجند، ایران.
3 مربی گروه آموزشی صنایع دستی دانشکده هنر، دانشگاه بیرجند، بیرجند، ایران.
10.22034/ias.2025.513851.2417
چکیده
لباس و دست بافته در فرهنگ عشایر بویراحمد، دو مؤلفه مهم محسوب می­شوند. معانی گسترده رنگ در فضای فرهنگی عشایر، به اعتقادات، آداب و رسوم و باورهای جامعه آنان اشاره می­کند. رنگ به‌مثابه یک نماد، ظرفیت معنایی عظیمی دارد که به مخاطب آگاهی می­دهد و زبان نشانه­ای را تولید می­کند. هدف از این پژوهش بررسی کاربرد رنگ در فرهنگ لباس و دست بافته عشایر بویراحمد بر اساس نظریه سپهر نشانه­ای یوری لوتمان است. این نوشتار، کاربردی و از تحقیقات توصیفی-تحلیلی، با رویکرد نشانه‌شناسی فرهنگی یوری لوتمان انجام شده، اطلاعات به‌صورت کتابخانه­ای، میدانی و مستند نگاری گردآوری شده است. جامعه آماری پژوهش، مناطق گُرگو، سَرداب، کاکان، وِزگ، زَنگَوا و گردنه مَلَه­شوره است. نتایج مشخص می­کند که رنگ در لباس و دست بافته‌های عشایر بویراحمد، علاوه بر جنبه زیبایی‌شناختی، حامل مفاهیم فرهنگی، اجتماعی و عرفانی است. رنگ در این مؤلفه­های فرهنگی، به‌عنوان نشانه‌هایی برای انتقال باورها، آیین‌ها و سنت‌های عشایر عمل کرده و پیوندی میان فرهنگ بصری این جامعه و نظام نشانه‌ای هنر اسلامی برقرار می‌کنند.
اهداف پژوهش:

تحلیل نشانه­شناسی رنگ در لباس و دست بافته‌های عشایر بویراحمد و نقش آن در بیان مفاهیم فرهنگی.
بررسی نمادشناسی رنگ در هنر اسلامی و ارتباط آن با فرهنگ عشایر بویراحمد.

سؤالات پژوهش:

بر اساس نظام نشانه‌شناسی فرهنگی لوتمان، رنگ در لباس و دست بافته‌های عشایر بویراحمد چه کاربردی دارد؟ و چگونه تبیین می‌شود؟
 آیا رنگ‌های پرکاربرد لباس و دست بافته‌های عشایر، با نمادهای رنگ در هنر اسلامی همخوانی دارد؟

 
 
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Semiotic Analysis of Color Usage in the Clothing and Textiles of the Boyer-Ahmad Nomads Based on Yuri Lotman's Semiosphere Theory

نویسندگان English

Seyede Amene Mansouri Mehryan 1
Arezoo Paydarfard 2
Farzaneh Fakhr 3
1 Graduated with a Master's degree in Islamic Art (Historical Studies Orientation), Faculty of Art, University of Birjand, Birjand, Iran.
2 Assistant Professor, Faculty of Arts, University of Birjand, Birjand, Iran.
3 Instructor, Handicrafts Department, Faculty of Arts, University of Birjand, Birjand, Iran.
چکیده English

Clothing and textiles are two important components in the culture of the Boyer-Ahmad nomads. The broad meanings of color in the cultural space of the nomads refer to their beliefs, customs, and societal convictions. Color, as a symbol, possesses immense semantic capacity that informs the audience and produces a semiotic language. The objective of this research is to examine the use of color in the clothing and textile culture of the Boyer-Ahmad nomads based on Yuri Lotman's semiosphere theory. This study is applied research, conducted as descriptive-analytical research utilizing Yuri Lotman's cultural semiotics approach. Information was gathered through library research, fieldwork, and documentation. The statistical population of the research includes the regions of Gorgu, Sardab, Kakan, Vezg, Zangava, and Gardaneh Maleshureh. The results indicate that color in the clothing and textiles of the Boyer-Ahmad nomads, beyond its aesthetic aspect, carries cultural, social, and mystical concepts. Color in these cultural components acts as signs for transmitting the beliefs, rituals, and traditions of the nomads and establishes a connection between the visual culture of this community and the semiotic system of Islamic art.
Research Objectives:


Semiotic analysis of color in the clothing and textiles of the Boyer-Ahmad nomads and its role in expressing cultural concepts.


Examination of color symbolism in Islamic art and its connection with the culture of the Boyer-Ahmad nomads.


Research Questions:


Based on Lotman's cultural semiotics system, what is the function of color in the clothing and textiles of the Boyer-Ahmad nomads, and how is it explained?


Do the frequently used colors in the clothing and textiles of the nomads align with color symbols in Islamic art?

کلیدواژه‌ها English

Semiotics
Lotman
Boyer-Ahmad Nomads
Clothing
Textiles
استوار، مسیب (1391) رنگ، تهران: انتشارات راز نامه.
افرازی‌زاده، سید فیض­الله (1391 الف) ترانه رنگ: نگاهی به فولکلور باورها و استفاده از رنگ در کهگیلویه و بویراحمد، اصفهان: بهتا پژوهش.
افرازی‌زاده، سید فیض­الله (1391 ب) دست بافته‌های استان کهگیلویه و بویراحمد، اصفهان: بهتا پژوهش.
افروغ، محمد (1393) نماد و نشانه‌شناسی در فرش ایران، تهران: فرهنگسرای میردشتی.
افروغ، محمد (1399) "بررسی و تحلیل نقش طاووس در جُل­های قشقایی"، پژوهش­های ایران‌شناسی، دوره 10، شماره 1، صص 1- 23.  https://doi.org/10.22059/jis.2020.301952.840
افروغ، محمد؛ جوانی، اصغر؛ قشقایی­فر، فتحعلی و چیت­سازیان، امیرحسین (1396) "زیبایی‌شناسی و فن شناسی رنگ در دست بافته‌های قشقایی"، نشریه علمی- پژوهشی مطالعات هنر اسلامی، دوره 13، شماره 26. صص 121- 142. https://dor.isc.ac/dor/20.1001.1.1735708.1396.13.26.6.4
امان­اللهی بهاروند، سکندر (1388) کوچ‌نشینی در ایران: پژوهشی درباره عشایر و ایلات، چاپ هفتم، تهران: آگاه.
آشوری، داریوش (1381) تعریف­ها و مفهوم فرهنگ، چاپ دوم، تهران: آگاه.
آیزمن، لئاتریس (1388) روانشناسی کاربردی رنگ­ها: پنتون، (روح­الله زمزمه)، چاپ هفتم، تهران: انتشارات بیهق کتاب.
تادیه، ژان­ایو (1378) نقد ادبی در قرن بیستم، (مهشید نونهالی)، چاپ دوم، تهران: نیلوفر.
جاودان، بهرام (1396) گذری بر معرفی ترانه‌ها و آواهای کهگیلویه و بویراحمد، یاسوج: چویل.
جاودان، بهرام (1397) جامعه‌شناسی ایل بویراحمد، یاسوج: چویل.
جزمی، محمد؛ میرشکرایی، محمد؛ کریمی، اصغر و شریعت­زاده، سید علی‌اصغر (1363) هنرهای بومی در صنایع‌دستی باختران، تهران: مرکز مردم‌شناسی- وزارت فرهنگ و آموزش عالی.
چندلر، دانیل (1387) مبانی نشانه‌شناسی، (مهدی پارسا)، چاپ دوم، تهران: نشر سوره مهر.
خاتمی، محمود (1390) پیش درآمد فلسفه­ای برای هنر ایرانی، تهران: فرهنگستان هنر.
خسروجردی، نرجس و محمودی، مسعود (1393) "نشانه‌شناسی صورت و معنا در معماری باغ ایرانی"، همایش ملی معماری، شهرسازی و توسعه پایدار با محوریت خوانش هویت ایرانی اسلامی در معماری و شهرسازی. https://civilica.com/doc/346967
دهخدا، علی­اکبر (1377) لغت‌نامه دهخدا، (علی­آباد- قورثا)، جلد یازدهم، چاپ دوم، تهران: مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران با همکاری انتشارات روزنه.
ساتن، تینا؛ ولان، برید. ام (1389) هارمونی رنگ، (مریم مدنی)، چاپ دوم، تهران: مارلیک.
سرفراز، حسین؛ پاکتچی، احمد؛ کوثری، مسعود، و آشنا، حسام­الدین (1396) "واکاوی نظریه فرهنگی «سپهر نشانه‌ای» یوری لوتمان و کاربست آن در زمینه تحلیل مناسبات میان دین و سینما"، راهبرد فرهنگ، دوره 10، شماره 39، صص 73- 96.  https://sid.ir/paper/149275/fa
سلدن، رامان و ویدوسون، پیتر (1384) راهنمای نظریه ادبی معاصر، (عباس مخبر)، چاپ دوم، تهران: نشر طرح نو.
سمننکو، الکسی (۱۳۹۶) تار و پود فرهنگ: درآمدی بر نظریه نشانه شناختی یوری لوتمان، (حسین سرفراز)، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
شیرین، آریس (1393) عناصر ساختار طرح: راهنمای درک چگونگی تأثیر رنگ بر طرح با روش گرافیکی، (آرمینه آواک قهرمانی)، تهران: فرهنگسرای میردشتی.
طبیبی، حشمت­الله (1371) جامعه‌شناسی و مردم‌شناسی ایلات و عشایر، تهران: چاپخانه مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.
غفاری­ئیل، پریا (1395) نشانه‌شناسی فرهنگی هنر تعاملی با تأکید بر نظریه یوری لوتمان، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه الزهرا (س)، تهران، ایران.
قرخلو، مهدی (1382) مهاجرت و اسکان عشایر: تحلیلی از مهاجرت قشقایی­های ایران به شهرها، تهران: نقش بیان با همکاری سازمان امور عشایر ایران.
کارکیا، فرزانه (1375) رنگ: نوآوری بهره‌وری، تهران: دانشگاه تهران، مؤسسه انتشارات و چاپ.
کبری، نجم­الدین (1957) فوائح الجمال و فواتح الجلال، به تصحیح فریتز مایر، ویسبادن: فرانتز شتانیز.
الکساندر، ویکتوریا دی (1396) جامعه‌شناسی هنرها: شرحی بر اشکال زیبا و مردم­پسند هنر، (اعظم راودراد)، چاپ سوم، تهران: مؤسسه تألیف، ترجمه و نشر آثار هنری «متن».
کوپر. جی. سی (1379) فرهنگ مصور نمادهای سنتی، (ملیحه کرباسیان)، تهران: نشر فرشاد.
کیانی، منوچهر (1388) سیه چادرها: تحقیقی از زندگی مردم ایل قشقایی، چاپ چهارم، شیراز: کیان نشر.
لوتمان، یوری (1397) فرهنگ و انفجار، (نیلوفر آقا ابراهیمی)، تهران: تمدن علمی.
لوتمان، یوری و همکاران (1396) نشانه‌شناسی فرهنگی، (فرزان سجودی)، چاپ دوم، تهران: علم.
مددپور، محمد (1390) حکمت انسی و زیبایی­شناسی عرفانی هنر اسلامی، چاپ سوم، تهران: سوره مهر.
مرادخانی، علی؛ عتیقه­چی، نسرین (1397) "تفسیر نشانه شناختی رنگ از منظر حکمی در نگارگری ایرانی- اسلامی"، نشریه رهپویه هنر/ هنرهای تجسمی، دوره اول، شماره 1، صص 5- 21. https://www.doi.org/10.22034/ra.2019.241813
منصوری، رضوانه؛ حبیب، فرح؛ شاهچراغی، آزاده (1401) "اعتبارسنجی مدل مفهومی متأثر از زیبایی­شناسی محیطی، در روح مکان آثار فرهنگی معماری معاصر ایران"، نشریه مطالعات هنر اسلامی، دوره 19، شماره 47، صص 595- 579. https://www.magiran.com/p2547228
هولتس­شو، لیندا (1395) مبانی کامل شناخت رنگ برای طراحان، (مانلی رسولی)، مشهد: کتابکده کسری.
Goswami, K. K. (Ed.). (2009). Advances in carpet manufacture. Woodhead Publishing.
Lotman, Yuri. М. (1990). Universe of the mind: A semiotic theory of culture. Indiana University Press.
Stocking, G. W. (Ed.). (1986). Malinowski, Rivers, Benedict and others: essays on culture and personality (Vol. 4). Univ of Wisconsin Press.
White, L.A, (1959), the Evolution of Culture: the Development of civilization to the fall of Rome, McGraw- Hill, New York.