مطالعات هنر اسلامی

مطالعات هنر اسلامی

از حِس تا عَقل، مُداقه ای معرفت شناختی در مَراتب ایجاد و ادراک معماری مبتنی بر آراءِ حکمت صدرایی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه هنر و معماری، واحد مشهد، دانشگاه آزاد اسلامی، مشهد، ایران،
2 گروه فلسفه و حکمت اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی، مشهد، ایران،
10.22034/ias.2025.512320.2415
چکیده
معرفت شناسی را تبیین مبانی تصدیقات تعریف کرده­اند؛ به این معنا که بتوان میان باورها و حقایق پیوند برقرارکرد. این مهّم زمانی مُحَقَق می­شود که مبانی ادراک، تعریف حقیقت و راه­های دریافت آن مورد واکاوی قرار گیرند؛ بنیان­های معرفتی نزد هر دستگاه فکری متفاوت بوده و این تفاوت­ها در معرفت­شناسی هنر و به صورت خاص معماری تأثیرات بسیاری دارد. هدف پژوهش حاضر مُداقه در رابطه­ی انسان و آثار معماری در دو مرحله خَلق و دَرک مبتنی بر نظام معرفت شناسی حکمت صدرایی است. معرفت­شناسی در اندیشه صدرا به دلیل ریشه­­های هستی­شناختی جایگاه خاصی دارد. نزد صدرالمتالهین نَفْس به عنوان مُدرِک حقیقی، وجودی ذومراتب دانسته شده که عینِ ادراک است. ذیل این دیدگاه ادراک دارای مراتبی از مادی­ترین تا عالی­ترین تعریف شده که به اختصار از دریافت­های حِسّی تا عَقلی و شهودی دسته­بندی شده است. سلسله مراتب این دریافت و ادراک برای صاحب نَفْس مُبَیِّن مقامی است که هر کدام از این مقامات مُبْدِع آثار مختلف در مرحله ایجاد و منشأ دریافت­های مختلف در مرتبه ادراک می­باشد. در باب ضرروت پژوهش حاضر؛ تبیین مبانی معرفتی حکمت صدرایی که خواستگاه مبانی نظری هنر و معماری سنتی ما بوده­است همچنین توجه به این مهّم که روش­شناسی مطالعات معماری ما ذیل معرفت شناسی مکاتب غربی است که این از خلاء­های مبانی نظری معماری معاصر ما می­باشد. تبیین مبانی معرفت شناسی معماری اصیل ایرانی اسلامی متاثر از بنیان­های حکمت متعالیه مسأله عام و مداقه در راهبردهای تحقق این مبانی مسأله و هدف خاص پژوهش می­باشد. پژوهش پیش­رو پژوهشی­ کیفی از جنس نظری حِکمی با هدفی بنیادین با رویکردی از نوع تفسیری-تشریحی ازجهت داوری داده­ها و با روشی محتوایی کتابخانه­ای از منظر گردآوری داده­ها می­باشد.
اهداف پژوهش
1) هدف اصلی تبیین مبانی معرفت­شناسی مبتنی بر آرا و اندیشه­های حکمت متعالیه است.
2) مداقه­ای در معرفت معماری ذیل مبانی معرفت صدرایی؛ و همچنین تبیین تجلّیات معمارانه مبتنی بر مبانی معرفت شناسی حکمت متعالیه در مصادیقی از معماری ایرانی‌اسلامی واجد ارزش.
سؤالات پژوهش
1) مبانی معرفت‌شناسی حکمت متعالیه چیست؟ مقامات انسانی؛ از جنس معرفت چگونه تعریف می­شوند؟
2) مرتبه وجودی انسان به لحاظ درک و دریافت در مقام ایجاد و ادراک آثار معماری منشأ چه تأثیراتی است؟ راهبردها و مصادیق معمارانه که می‌تواند تعالی‌بخش ادراکات باشند کدام‌اند؟
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

"From Sense to Intellect": An Epistemological Deliberation on the Levels of Creation and Perception of Architecture Based on the Views of Sadrian Wisdom

نویسندگان English

Ali Amirishadmehri 1
Khosro Sahaf 1
Alireza Kohansal 2
1 Department of Art and Architecture, Mashhad Branch. Islamic Azad University, Mashhad, Iran
2 Department of Islamic Philosophy and Wisdom, Faculty of Theology and Islamic Studies, Ferdowsi University, Mashhad, Iran,
چکیده English

Epistemology has been defined as the explanation of the foundations of affirmations, meaning that a connection can be established between beliefs and truths. This matter is realized when the foundations of perception, the definition of truth, and the ways of attaining it are analyzed. Epistemological foundations differ across various schools of thought, and these differences have significant impacts on the epistemology of art and specifically architecture. The aim of the present research is to deliberate on the relationship between humans and architectural works in the two stages of creation and perception, based on the epistemological system of Sadrian Wisdom. Epistemology in Sadra's thought holds a special position due to its ontological roots. For Ṣadr al-Mutaʾallihīn, the soul (nafs), as the true perceiver, is considered a graded existence that is identical to perception. Within this framework, perception is defined as having levels ranging from the most material to the highest, which are briefly categorized from sensory apprehensions to intellectual and intuitive ones. This hierarchy of reception and perception for the possessor of the soul indicates a station in which each of these stations produces different effects at the stage of creation and serves as the source of different receptions at the level of perception. Regarding the necessity of the present research: explaining the epistemological foundations of Sadrian Wisdom, which has been the origin of the theoretical foundations of our traditional art and architecture, as well as paying attention to the fact that the methodology of our architectural studies falls under the epistemology of Western schools, which is one of the gaps in the theoretical foundations of our contemporary architecture. Explaining the epistemological foundations of authentic Iranian-Islamic architecture influenced by the foundations of Transcendent Philosophy (al-Ḥikmah al-Mutaʿāliyah) constitutes the general problem, and deliberating on the strategies for realizing these foundations constitutes the specific problem and aim of the research. The present research is a qualitative study of a theoretical-philosophical nature with a fundamental aim, employing an interpretive-descriptive approach in terms of data judgment and a content-library method in terms of data collection.
Research Objectives:


The main objective is to explain the epistemological foundations based on the views and ideas of Transcendent Philosophy.


A deliberation on the epistemology of architecture under the epistemological foundations of Sadrian thought; as well as explaining architectural manifestations based on the epistemological foundations of Transcendent Philosophy in valuable examples of Iranian-Islamic architecture.


Research Questions:


What are the epistemological foundations of Transcendent Philosophy? How are the human stations, in terms of knowledge, defined?


What effects does the existential level of the human being, in terms of understanding and reception, have at the stage of creation and perception of architectural works? What are the strategies and architectural examples that can elevate perceptions?

کلیدواژه‌ها English

Epistemology
Architecture
Mental and Objective Existence
Levels of Sense, Imagination, and Intellect
ابراهیمی دینانی، غلامحسین (1379). شعاع اندیشه و شهود در فلسفه سهروردی. تهران: انتشارات حکمت.
جوادی آملی، عبدالله (1382). رحیق مختوم (شرح حکمت متعالیه).  چاپ دوم، قم: مرکز نشر اسراء.
حسن‌زاده آملی، حسن (1380). عیون، مسائل نفس و شرح آن، جلد 1و2، (ترجمه ابراهیم احمدیان و سید مصطفی بابایی). قم: نشر بکا.
خسروپناه، عبدالحسین (1401). حکمت و معماری. تهران: فرهنگستان هنر جمهوری اسلامی.
سجادی، جعفر (1373). فرهنگ معارف اسلامی. چاپ سوم، محل تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
شیرازی، صدرالدین محمد (1368). الحکمة المتعالیه فی الاسفار العقلیة الاربعة، ج 1 و 3 و 4 و 8, چ 2, ایران، قم، انتشارات مصطفوی.
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم، آشتیانی، جلال‌الدین، عابدی، احمد، و لاهیجی، محمدجعفر بن محمدصادق (1386). شرح المشاعر ملاصدرا. ۱ ج. قم - ایران: بوستان کتاب قم (انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم).
صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم (1375). مجموعه رسائل فلسفی، ناجی اصفهانی، حامد (محقق و مصحح)، شماره تهران: نشر حکمت.
صدرالدین، محمد بن ابراهیم (صدرالمتألهین) (۱۹۹۰). الحکمة المتعالیة فی الاسفار الاربعة. بیروت، دارالاحیار التراث العربی.
صدرالمتألهین، محمد بن ابراهیم (۱۳۸۴). الحکمة المتعالیة فی الأسفار الأربعة. ج ۳. قم: مؤسسه نشر اسلامی.
طباطبائی، محمدحسین (1363). نهایة الحکمه. ج 2، تهران، انتشارات الزهرا.
کربن، هانری (1358). ارض ملکوت کالبد انسان در روز رستاخیزاز ایران فردایی تا ایران شیعی، (مترجم سید ضیاء دهشیری). تهران: مرکز ایرانی مطالعه فرهنگ­ها.
مطهری، مرتضی (1393). شرح منظومه. چاپ نوزدهم، تهران: انتشارات صدرا.
مطهری، مرتضی. (۱۳۸۹). مجموعه آثار. جلد ۵: آشنایی با علوم اسلامی (فلسفه). تهران: صدرا.
نصر، سید حسین. (1367). هنر و معنویت در اسلام. ترجمه حسین الهی قمشه‌ای. تهران: سروش.
نصر، سید حسین. (۱۹۸۷). دانش و تمدن در اسلام (ترجمه احمد آرام). تهران: طرح نو.
نصری، عبدالله (۱۳۷۹). نظریة شناخت تقریرات استاد دکتر مهدی حائری یزدی، تهران: مؤسسة فرهنگی دانش و اندیشه معاصر.
هیلن‌براند، رابرت (1380). معماری اسلامی: شکل، کارکرد، معنی (ترجمه ب. آیت‌الله زاده شیرازی)،. تهران: نشر روزنه. (اثر اصلی منتشر شده در 1994)
یزدان‌پناه، یدالله (۱۳۸۹). درآمدی بر معرفت‌شناسی فلسفه صدرایی. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
ابراهیمی دینانی، غلامحسین (1380). « علم بسیط و علم مرکب». خردنامه صدرا، شماره 23، صص. 12-5.
ارشد ریاحی، علی و واسعی، صفیه (1390). « ارتباط مراتب وجود با مراتب ادراک از نظر ملاصدرا ». جستارهایی در فلسفه و کلام، شماره 86، صص. 46-9.
اکبری، رضا و راستیان، ابراهیم (1392). « امتناع تعریف حقیقی بر اساس مبانی وجود شناختی، انسان شناختی و معرفت شناختی ملا صدرا ». پژوهش های هستی شناختی، شماره 3، صص. 64-49.
اهل سرمدی، نفیسه؛ (1394). « از خیال شناسی ابن عربی تا معرفت شناسی صدرایی ». جاویدان خرد ، شماره 27، صص 27-5.
تقدیر، سمانه (1398). « ساختار فرایند خلق و ادراک آثار معماری براساس مبانی حکمت متعالیه ». تحقیقات بنیادین علوم انسانی، شماره 16، صص. 132 101.
تقوایی، ویدا (1389). « از چیستی تا تعریف معماری ». هویت شهر، شماره 7، صص.86- 75.
چیتیک، ویلیام (1380). «غایت‌شناسی ادراک». ترجمه ابوالفضل حقیری، خردنامه صدرا، شماره 26، صص 78-71.
رفیعی، حجت‌الله (1394). « مراحل ادراک در فلسفه ملاصدرا  ». شناخت، شماره 72، صص. 122-97.
شیروانی، علی (1380). « معرفت شناسی و حکمت متعالیه ». خردنامه صدرا ، شماره 24، صص. 33-27.
شیروانی، علی؛ نجفی، رضوانه. (1393). « تکون و تکامل نفس از منظر ملاصدرا ».  آیین حکمت، شماره 19، صص166-139.
عرب مؤمنی، ناصر (1381). « حقیقت علم از نظر صدرالمتألهین ». خردنامه صدرا ، شماره 30، صص. 29-20.
کاکایی، قاسم؛ بنیانی، محمد و اعتمادی‌فر، مرضیه (1397). « مقایسه معرفت شناسانه وجود و ماهیت در فلسفه ملاصدرا با نومن و فنومن در فلسفه کانت ». پژوهشهای معرفت شناختی، شماره 16، صص. 123-99.
Ardalan, N., & Bakhtiar, L. (1973). The Sense of Unity: The Sufi Tradition in Persian Architecture. University of Chicago Press.
Burckhardt, T. (1976). Art of Islam: Language and Meaning. World Wisdom Books.
Critchlow, K. (1976). Islamic Patterns: An Analytical and Cosmological Approach. Thames & Hudson.
Forty, A. (2004). Transparency: The Disconnecting Concept in Architecture. In Words & Buildings. London: Thames & Hudson Ltd.
Giedion, S. (1962). The Eternal Present: The Beginnings of Art. Kingsport, TN: Pantheon. (Cited in Transparency: A Brief Introduction)
Husserl, E. (1983). Ideas Pertaining to a Pure Phenomenology and to a Phenomenological Philosophy (Ideas I) (F. Kersten, Trans.). Springer.