مطالعات هنر اسلامی

مطالعات هنر اسلامی

بازخوانی مفاهیم عرفانی و نمادین در نگاره باده‌نوشی، اثر رضا عباسی: بر مبنای تجزیه و تحلیل با رویکرد نشانه‌شناسی پیرس

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه صنایع دستی، دانشکده هنر، دانشگاه بیرجند، بیرجند، ایران.
2 گروه هنر اسلامی. دانشکده هنر. دانشگاه بیرجند. بیرجند، ایران
10.22034/ias.2026.558438.2438
چکیده
رضا عباسی، از برجسته‌ترین نگارگران ایرانی دوره صفوی، با تلفیق سنت واقع‌گرایی بهزاد و توجه به ابعاد عاطفی و اندیشگانی انسان، جایگاهی ممتاز در تاریخ نگارگری ایران دارد. در نگاره «باده‌نوشی» از نسخه مصور دیوان حافظ، جلوه‌ای عمیق از پیوند میان نگارگری ایرانی و عرفان اسلامی دیده می‌شود؛ پیوندی که در برخی دوره‌های تاریخی، به‌ویژه در هنر کتاب‌آرایی، اهمیتی ویژه یافته است. این پژوهش با هدف بررسی میزان وفاداری رضا عباسی به مفاهیم عرفانی شعر حافظ و شیوه‌های انتقال این مفاهیم در ساختار بصری اثر انجام شده است. مطالعه با رویکرد توصیفی ـ تحلیلی و در چارچوب نشانه‌شناسی سه‌گانه پیرس (شمایل، نمایه و نماد) سامان یافته و خود نگاره به‌عنوان جامعه و ابزار اصلی تحلیل مورد توجه قرار گرفته است. در این فرایند، نشانه‌های بصری موجود در نگاره استخراج و بر اساس کارکرد نشانه‌ای و دلالت‌های عرفانی آن‌ها تحلیل شدند تا نحوه بازنمایی مفاهیم کلیدی عرفان حافظ از جمله عشق الهی، هجران، سلوک، رهایی و وحدت در قالب تصویر آشکار گردد. یافته‌ها نشان می‌دهد که عباسی با گزینش آگاهانه عناصر بصری، استفاده دقیق از ترکیب‌بندی، و تلفیق نمادها و رنگ‌ها، توانسته است جهان‌بینی عرفانی حافظ را به‌گونه‌ای هنرمندانه و قابل ادراک برای مخاطب به زبان تصویر ترجمه کند. این امر بیانگر آن است که نگاره «باده‌نوشی» نه‌تنها بازتابی تصویری از شعر حافظ، بلکه تفسیری بصری از تجربه عرفانی اوست.
اهداف پژوهش:
1. این پژوهش به بررسی وفاداری رضا عباسی به مفاهیم عرفانی شعر حافظ در نگارة باده‌نوشی و روش‌های انتقال این مفاهیم در ساختار بصری اثر می‌پردازد.
2. این پژوهش تلاش می‌کند رابطة میان شعر عرفانی، نگارگری و نشانه‌شناسی را روشن‌تر کند و نحوة بازتاب معانی عرفانی در هنر تصویری ایرانی را بررسی نماید.
سوالات پژوهش:
1. میزان پایبندی رضا عباسی به مفاهیم عرفانی شعر حافظ چگونه است؟
2. چه نشانه‌ها و نمادهایی در این نگاره برای انتقال مفاهیم عرفانی به‌کار رفته‌اند؟
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Re-reading of Mystical and Symbolic Concepts in the Painting "Badehnoshi" (Wine-Drinking) by Reza Abbasi: Based on Analysis with a Peircean Semiotic Approach

نویسندگان English

Maryam Aziminezhad 1
Shima Keshtkar 2
1 Department of Handicrafts, Faculty of Arts, University of Birjand, Birjand, Iran.
2 Department of Islamic Art. Faculty of Art. University of Birjand. Birjand, Iran
چکیده English

Reza Abbasi, one of the most prominent Persian painters of the Safavid period, holds a distinguished place in the history of Persian painting by combining the tradition of Behzad's realism with attention to the emotional and intellectual dimensions of humanity. In the painting "Badehnoshi" from the illustrated version of Hafez's Divan, a profound manifestation of the connection between Persian painting and Islamic mysticism is observed; a connection that has gained particular importance in some historical periods, especially in the art of book illumination. This research aims to examine the degree of Reza Abbasi's fidelity to the mystical concepts of Hafez's poetry and the methods of conveying these concepts in the visual structure of the work. The study is organized with a descriptive-analytical approach within the framework of Peirce's triadic semiotics (Icon, Index, and Symbol), and the painting itself has been considered as the main community and tool of analysis. In this process, the visual signs present in the painting were extracted and analyzed based on their semiotic function and mystical implications to reveal how key mystical concepts of Hafez, including divine love, separation, spiritual journey, liberation, and unity, are represented in the pictorial form. The findings indicate that Abbasi, through the conscious selection of visual elements, the precise use of composition, and the integration of symbols and colors, has been able to artistically and perceptibly translate Hafez's mystical worldview into the language of image for the audience. This demonstrates that the painting "Badehnoshi" is not only a pictorial reflection of Hafez's poetry but also a visual interpretation of his mystical experience.
Research Objectives:


This research examines Reza Abbasi's fidelity to the mystical concepts of Hafez's poetry in the painting "Badehnoshi" and the methods of conveying these concepts in the visual structure of the work.


This research attempts to clarify the relationship between mystical poetry, painting, and semiotics, and to examine how mystical meanings are reflected in Persian visual art.


Research Questions:


What is the degree of Reza Abbasi's adherence to the mystical concepts of Hafez's poetry?


What signs and symbols are used in this painting to convey mystical concepts?

کلیدواژه‌ها English

Painting of "Badehnoshi" (Wine-Drinking)
Reza Abbasi
Mystical Concepts
Semiotics
Safavid Period
آدامز، لوری (1391)، روش­شناسی هنر، ترجمه علی معصومی، تهران: نظر.
اسپاهیچ، معمر؛ فهیمی­فر، علی­اصغر و محمد فرید خدارحمی، (1404) معنویت عرفان اسلامی در هنر خوش­نویسی با تأکید بر کتیبه­های مسجد جامع اصفهان. مجله مطالعات هنر اسلامی، 32(60)، 29-45.
اسحاقی، محمد (1402)، شراب غرور و باده حضور در دیوان حافظ، نشریه مطالعات زبان و ادبیات غنایی، 13(46)، بهار، 31-48.
ایتن، جوهانز (1365)، کتاب رنگ، ترجمه محمد حسین حلیمی، تهران: انتشارات وزارت ارشاد اسلامی.
بینیون، لورنس؛ ویکلینسون، ل و بازیل گری بازیل (1383)، سیر تاریخی نقاشی ایران، ترجمه محمد ایرانمنش، تهران: امیرکبیر.
پاکباز، روئین (1383)، نقاشی ایران از دیرباز تا امروز، تهران: زرین و سیمین.
پیرس، چارلز سندرس (1381)، منطق به مثابه نشانه­شناسی: نظریه نشانه­ها، ترجمه فرزان سجودی، تهران: زیباشناخت.
چندلر، دانیل (1387)، مبانی نشانه­شناسی، ترجمه مهدی پارسا، تهران: سوره مهر.
حسینی­راد، عبدالمجید (1384)، شاهکارهای نگارگری ایران، تهران: موزه هنرهای معاصر تهران.
حیات، علی؛ صرفی، محمدرضا و عنایت­الله شریف­پور (1404)، عرفان و نگارگری: تأثیر آداب و اندیشه­های عرفان اسلامی حکمای صفوی در مفاهیم نگارگری مکتب تبریز دوم. مجله مطالعات هنر اسلامی، 21(56) 170-149.
خاتمی، محمود (1390)، پیش درآمد فلسفه­ای برای هنر، تهران: فرهنگستان هنر.
خوش­نظر، رحیم؛ رجبی، محمد علی (1388)، نور و رنگ در نگارگری ایرانی و معماری اسلامی، کتاب ماه هنر، 127: 70-77.
دانش، کاظم؛ خزایی، محمد (1399)، نمادشناسی رنگ سبز در فرهنگ و هنر ایرانی_اسلامی، فصلنامه پیکره (9)19، بهار، 18-29.
دوبوکور، مونیک (1394)، رمزهای زنده جان، ترجمه جلال ستاری، تهران: مرکز.
رضانژاد، محمدرضا؛ غنی­پور ملکشاه، احمد و مرتضی محسنی و مسعود روحانی (1399)، مقایسه کاربرد رنگ در ادبیات و عناصر بصری نگارگری در دو اثر منظوم خسرو و شیرین و لیلی و مجنون، هنر و معماری مطالعات هنر اسلامی، 16(37)، 123-146.
شریف زاده، سیدعبدالمجید (1375)، تاریخ نگارگری در ایران، تهران: انتشارات حوزه هنری.
شوالیه، ژان؛ گربران، آلن (1388)، فرهنگ نمادها، ترجمه سودابه فضائلی، تهران: انتشارات جیحون.
صرفی، محمدرضا (1382)، درآمدی بر نماد پردازی در ادبیات، نشریه فرهنگ، 5 (46 و 47). 159-177
علیزاده، ستاره؛ حسینی، جمال­الدین، (1396) نشانه­شناسی نقوش کهن معماری گیلان در مطابقت با نقش­مایه­های برخی هنرهای دست بافت منطقه، با تأکید بر دیدگاه پیرس. مجله مطالعات هنر اسلامی،13(26). 75-104.
فنایی اشکوری، محمد (1392)، عرفان در ایران و جایگاه عرفان و تصوف و تعلیم و ترویج آن در ایران معاصر، فصلنامه اندیشه دینی دانشگاه شیراز. 13(1). 47-68.
کربن، هانری (1390)، واقع­انگاری رنگ­ها و علم میزان، ترجمه انشاالله رحمتی، تهران: انتشارات سوفیا.
کنبای، شیلا (1387)، نقاشی ایرانی، ترجمه مهدی حسینی، تهران: دانشگاه هنر.
کوپر، جی.سی (1379)، فرهنگ مصور نمادهای سنتی، ترجمه ملیحه کرباسیان، تهران: فرشاد.
لوشر، ماکس (1381)، روانشناسی و رنگ­ها، ترجمه روانی­پور، تهران: موسسه انتشارات فرهنگستان یادواره.
محسنی­نیا، ناصر؛ امیری­فر، عاطفه (1391)، رمزشناسی اسطوره رنگ­ها و اعداد در داستان رستم و اسفندیار، نشریه مطالعات ایرانی، 11(22)، پاییز، 57-82.
مددپور، محمد (1390)، حکمت انسی و زیبایی­شناسی عرفانی هنر اسلامی، تهران: سوره مهر.
معمارزاده، محمد، (1388)، نقاشی عصر صفوی(مکتب تبریز و اصفهان)، مجله جلوه هنر، 1(2)، 39-46.
مقدم اشرفی،م (1367)، همگامی نقاشی با ادبیات در ایران: از سده ششم تا یازدهم هجری قمری، ترجمه روئین پاکباز، تهران: نشر نگاه.
مکاریک، ایرنا ریما (1393)، دانشنامه نظریه­های ادبی معاصر، ترجمه مهران مهاجر، محمد نبوی، تهران: نشر آگه.
ناظری، افسانه؛ حسینی، مهدی و حسن رزمخواه، (1397) تحلیل مضمون عاشقانه چند نگاره از رضا عباسی با تأکید بر اثر «بانوی خیال پرداز» بر مبنای آرای صدرالمتألهین. مجله مطالعات هنر اسلامی، 14 (29). 59-89.
نصر، سیدحسین (1386)، سه حکیم مسلمان، تهران: شرکت سهامی کتاب­های جیبی.
واحدی­زاده، فائقه (1401)، مطالعه نماد رنگ در نگاره­های دوران اسلامی (مطالعه موردی یک نگاره از ظفرنامه تیموری منسوب به کمال­الدین بهزاد)، نشریه جستارنامه فرهنگ و هنر اسلامی، 1(1)، پاییز، 51-59.
واقعه دشتی، سید مائده (1393)، نقد شعر رهی معیری از منظر روانشناسی لوشر، نشریه پژوهش­های نقد ادبی و سبک­شناسی، 5(17)، 193-216.
ولیعهدی، متینه سادات؛ سهیلی، جمال­الدین (1396)، بررسی روند نمادگرایی عناصر معماری، در نگاره "خسرو درحال گوش کردن به موسیقی باربد" از منظر نشانه شناسی پیرس، مجله مطالعات هنر اسلامی،13(26) 1-24.