مطالعات هنر اسلامی

مطالعات هنر اسلامی

بررسی نمادها و نشانه‌های تشیع در هنر فلزکاری دوران قاجاریه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه آموزشی تاریخ و باستان شناسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه لرستان، نهاوند، ایران
2 گروه آموزشی تاریخ و باستان شناسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه لرستان، خرم آباد، ایران
10.22034/ias.2026.565543.2445
چکیده
با گسترش اسلام در ایران و تثبیت تدریجی تشیع به‌عنوان گفتمان مسلط مذهبی در برخی دوره‌های تاریخی، هنر ایرانی به‌ویژه در ساحت‌های صوری و معنایی دچار دگرگونی‌های بنیادین شد. از منظر جامعه‌شناسی هنر، این تحولات را می‌توان در پیوند مستقیم با ساختار قدرت، نظام اعتقادی و مناسک جمعی جامعه تحلیل کرد. هنر فلزکاری، به‌عنوان یکی از هنرهای کاربردی و آیینی، در دوره قاجاریه به بستری مؤثر برای بازنمایی و بازتولید مفاهیم شیعی بدل شد. در این دوره، اشیای فلزی نظیر کتیبه‌ها، علم‌های عزاداری، کشکول‌ها و دیگر ادوات آیینی، با بهره‌گیری از نمادها و نشانه‌های مذهبی همچون اسامی اهل‌بیت (ع)، ادعیه، پنجه و عناصر قدسی، نقش فعالی در سامان‌دهی حافظه جمعی و هویت شیعی ایفا کردند. از دیدگاه تاریخی، هم‌زمانی گسترش آیین‌های عزاداری و حمایت ساختار سیاسی قاجار از تشیع، زمینه‌ساز تولید و رواج این آثار شد؛ و از منظر جامعه‌شناختی، این اشیا را می‌توان رسانه‌هایی بصری دانست که در خدمت مشروعیت‌بخشی مذهبی و تقویت انسجام اجتماعی عمل می‌کردند. پژوهش حاضر با رویکردی توصیفی تحلیلی و با اتکا بر مطالعات کتابخانه‌ای و مشاهده مستقیم آثار، می‌کوشد کارکرد و معناشناسی نمادهای شیعی در فلزکاری قاجار را در پیوند با بستر اجتماعی تاریخی آن دوره تبیین کند. یافته‌ها نشان می‌دهد که این نمادها فراتر از کارکرد تزیینی، واجد نقش‌های هویتی، فرهنگی و گفتمانی در تثبیت تشیع در جامعه قاجاری بوده‌اند. افزون بر این، بررسی تطبیقی آثار فلزی برجای‌مانده نشان می‌دهد که شیوه‌های تزیین، کتیبه‌نگاری و انتخاب مضامین مذهبی، متناسب با فضاهای آیینی و مخاطبان اجتماعی شکل گرفته و در انتقال مفاهیم اعتقادی، تقویت احساس تعلق مذهبی و بازتولید گفتمان رسمی تشیع نقش مؤثری ایفا کرده‌اند.
اهداف پژوهش:
1- تحلیل و شناسایی مفاهیم به‌کاررفته در آثار فلزکاری دوران قاجار و تبیین کارکردهای هنری آنها
2- بررسی میزان استفاده از نمادهای شیعی در فلزکاری دوره قاجار و نقش آن‌ها در انتقال مفاهیم مذهبی.
سوالات پژوهش:
1- نمادها و باورهای شیعی در هنر فلزکاری عصر قاجار چگونه بازتاب یافته‌اند؟
2- چه آثار فلزی در دوران قاجار دارای نماد و نشانه های شیعی بودند؟
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

An Examination of the Symbols and Signs of Shi'ism in the Metalwork Art of the Qajar Era

نویسندگان English

Maryam Yosofi 1
Mojtaba Garavand 2
Dariush Nazari 2
1 Department of History and Archaeology, Faculty of Literature and Humanities, Lorestan University, Nahavand, Iran
2 Department of History and Archaeology, Faculty of Literature and Humanities, Lorestan University, Khorram Abad, Iran
چکیده English

With the spread of Islam in Iran and the gradual establishment of Shi'ism as the dominant religious discourse in certain historical periods, Iranian art underwent fundamental transformations, both in its formal and semantic dimensions. From the perspective of the sociology of art, these developments can be analyzed in direct connection with the structures of power, belief systems, and collective rituals of society. Metalwork, as one of the applied and ritual arts, became an effective medium for the representation and reproduction of Shi'i concepts during the Qajar period. In this era, metal objects such as inscriptions, processional standards (ʿalam) used in mourning rituals, alms bowls (kashkūl), and other ritual implements, employing religious symbols and signs such as the names of the Ahl al-Bayt (AS), supplications, the panjā (hand motif), and sacred elements, played an active role in organizing collective memory and Shi'i identity. From a historical perspective, the simultaneous expansion of mourning rituals and the political support of the Qajar state for Shi'ism provided the groundwork for the production and dissemination of these works; and from a sociological viewpoint, these objects can be considered visual media that served to legitimize religious authority and reinforce social cohesion. The present research, employing a descriptive-analytical approach and relying on library studies and direct observation of works, attempts to explain the function and semantics of Shi'i symbols in Qajar metalwork in connection with the socio-historical context of that period. The findings indicate that these symbols, beyond their decorative function, possessed identity-forming, cultural, and discursive roles in consolidating Shi'ism in Qajar society. Furthermore, a comparative examination of the surviving metal objects shows that the decorative methods, inscription practices, and selection of religious themes were shaped according to ritual spaces and social audiences, and they played an effective role in conveying doctrinal concepts, reinforcing religious belonging, and reproducing the official Shi'i discourse.
Research Objectives:


Analyzing and identifying the concepts employed in the metalwork works of the Qajar era and explaining their artistic functions.


Examining the extent of the use of Shi'i symbols in Qajar metalwork and their role in conveying religious concepts.


Research Questions:


How have Shi'i symbols and beliefs been reflected in the metalwork art of the Qajar era?


Which metal objects from the Qajar period featured Shi'i symbols and signs?

کلیدواژه‌ها English

Islamic Art
Qajar Metalwork
Sociology of Art
Shi'i Symbols
Ritual Art
احسایی، محمدتقی (۱۳۶۸) هفت هزار سال هنر فلزکاری در ایران، (تهران): انتشارات علمی و فرهنگی.
آروند، پریسا، و طاهری، زرین (۱۳۹۶) «بررسی و مطالعة نمادها در علم‌های عاشورا در دوران حاضر با دوران پیش از اسلام در ایران»، کنفرانس بین‌المللی رویکرد نوین علوم‌انسانی در قرن ۲۱، ۱-۱۸.
بنجامین، ساموئل گرین (۱۳۶۹) ایران و ایرانیان عصر ناصرالدین‌شاه، (ترجمة محمدحسین کرد بچه)، (تهران): انتشارات جاویدان.
پور خوش، زهرا (۱۳۹۵) بازشناسی موتیف‌ها و عناصر نمادین در فرهنگ ایرانی، (تهران): انتشارات حانون.
حسینی، منیره‌سادات (۱۳۹۳) «نقش‌مایه‌های چهار شب فلزی مکشوفه از مازندران دورة قاجار»، فصلنامة علمی نگارینه هنر اسلامی، شماره ۱، ۷۸-۸۶.
خزایی، محمد (۱۳۸۱) «تأویل نقوش نمادین طاووس و سیمرغ در بناهای عصر صفویه»، مطالعات هنر اسلامی، شماره ۲۶، ۲۴-۲۷.
خزایی، محمد (۱۳۸۶) «نقش نمادین طاووس در هنرهای تزیینی قاجار»، کتاب ماه هنر، شماره‌های ۱۱۱-۱۱۲، ۶-۱۲.
رحمانی، روح‌الله، و امرایی، مهدی (۱۴۰۳) «ساختار و گونه‌شناسی تندیس‌های علم دوران صفویه و قاجار»، فصلنامة نگاره، شماره ۷۰، ۱-۵۵.
زرین‌کوب، عبدالحسین (۱۳۹۰) فتح ایران به دست اعراب و پیامدهای آن، ریچارد فرای (گردآورنده)، تاریخ ایران از فروپاشی دولت ساسانیان تا آمدن سلجوقیان ترجمة حسن انوشه، چاپ ۹، (تهران): پژوهش دانشگاه کمبریج.
ساریخانی، مجید (۱۳۹۲) «پژوهشی تحلیلی بر جلوه‌های آیات قرآنی بر آثار فلزکاری ایران در دوران صفویه و قاجار»، پژوهش‌های باستان‌شناسی، شماره ۵، ۱۵۵-۱۶۸.
سرنا، کارلا (۱۳۶۲) آدم‌ها و آیین‌ها در ایران (ترجمة علی‌اصغر سعیدی)، (تهران): انتشارات زوار.
شعاع، اصغر و همکاران (۱۳۹۶) محرم و صفر در فرهنگ مردم ایران، (تهران): انتشارات صداوسیمای جمهوری اسلامی ایران.
شوالیه، ژان، و گربران، آلن (۱۳۷۹) فرهنگ نمادها (ترجمة سودابه فضائلی)، (تهران): انتشارات جیحون.
شیخی، علیرضا، و تاتاری، شعله (۱۳۹۷) «تعامل صورت و محتوا در کشکول‌های فلزی دوران صفویه و قاجار»، نشریة هنرهای صناعی ایران، شماره ۱، ۱۷-۳۴.
عزیزی پور، طاهره (۱۳۹۳) «بازتاب عقاید شیعه بر هنر فلزکاری ایران»، فصلنامة باستان‌شناسی ایران، شماره ۶، ۱۳۱-۱۳۴.
عسگری، فاطمه، و احمدپناه، ابوتراب (۱۴۰۰) «تبیین نقش پرنده در اعلان‌های عاشورایی ایران با رویکرد نظریة یاکوبسن»، فصلنامة علمی نگره، شماره ۵۷، ۱۳۱-۱۴۹.
فراست، مریم (۱۳۸۷) «نماد و نمود نام علی (ع) در هنر فلزکاری صفویه و قاجار»، کتاب ماه هنر، شماره ۱۲۰، ۷۳-۸۵.
فلاندن، اوژن (۱۳۵۶) سفرنامة اوژن فلاندن به ایران، (ترجمة حسین نور صادقی)، (تهران): انتشارات اشراقی.
قاسمی، محمدعلی (۱۳۹۴) علم مقتل مصور، (تهران): انتشارات طوبی محبت.
کرزن، جورج (۱۳۷۳) ایران و قضیة ایران، (ترجمة غلامعلی وحید مازندرانی)، (تهران): انتشارات علمی و فرهنگی.
کریمیان، حسن؛ خان مرادی، مژگان (1390) «هنرفلزکاری ایران در انتقال از ساسانیان به دوران اسلامی با استناد به شواهد باستان شناسانه»، فصلنامه مطالعات هنر اسلامی، شماره 15، 111-126.
لطیف‌زاده، مروارید (۱۳۸۸) «بررسی نقش فلز در اشیای ویژة عاشورا»، فصلنامة هنر، شماره ۸۲، ۱۱۴-۱۳۹.
مک‌گرگر، سی. ام (۱۳۶۶) خراسان و شمال غربی افغانستان، (ترجمة مجید مهدی‌زاده)، (تهران): انتشارات بنیاد اندیشه.
مکنزی، چارلز فرانسیس (۱۳۵۹) سفرنامة شمال، (ترجمة منصوره اتحادیه)، (تهران): انتشارات گستره.
نوروزی طلب، علیرضا؛ افروغ، محمد (1389) «بررسی فرم،تزیین و محتوا در هنر فلزکاری دوران سلجوقی و صفوی» فصلنامه هنر مطالعات هنر اسلامی، شماره12، 113-129.
نوری‌زاده، شیدا (۱۳۷۶) «فلزکاری و سیر تحول آن در ایران»، نشریة اتاق بازرگانی، شماره ۳۵۸، ۴۵-۴۶.