مطالعات هنر اسلامی

مطالعات هنر اسلامی

تحلیل تطبیقی نگاره‌های منتخب کلیله و دمنه در مکاتب نگارگری ایرانی دوره اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش آموخته کارشناسی ارشد رشته نقاشی ایرانی، دانشگاه هنر، تهران، ایران.
2 استادیار گروه هنر اسلامی، دانشگاه باهنر کرمان، کرمان، ایران.
10.22034/ias.2026.569906.2451
چکیده
این پژوهش با هدف تحلیل تطبیقی نگاره‌های کتاب کلیله و دمنه در بستر هنر کتاب‌آرایی ایرانی اسلامی و با تمرکز بر نسبت دیالوگی متن و تصویر، سیر تحول بصری دو حکایت تمثیلی شیر و گاو و شیر و خرگوش را در مکاتب نگارگری از سده‌های میانه تا دوره تیموری بررسی می‌کند. پرسش اصلی آن است که زبان بصری این نگاره‌ها در مکاتب مختلف چگونه مفاهیم کلیدی فلسفه سیاسی و اخلاقی را صورتبندی می‌کند و این صورتبندی‌ها چه نسبتی با زمینه تاریخی و اندیشه اسلامی ایرانی هر دوره دارد. روش پژوهش، توصیفی تحلیلی با رویکرد تاریخی تطبیقی است و داده‌ها با استفاده از منابع کتابخانه‌ای و بررسی نسخه‌های مصّور معتبر کلیله و دمنه در دوره اسلامی گردآوری و سپس با تمرکز بر ترکیب‌بندی صفحه، آرایش متن و تصویر، رنگ‌پردازی و شیوۀ تصویرسازی حیوانات به‌صورت تطبیقی بررسی شد. یافته‌ها نشان می‌دهد که در عین تداوم ساختارهای روایی، صورت‌بندی بصری این دو حکایت از بازنمایی بی‌واسطه و پویای کشمکش قدرت در دوره‌ایلخانی، به سوی صورتبندی نمادین و متکامل مفاهیمی چون عدل، حکمت و نظم آرمانی در قالب زیبایی‌شناسی باغ منظّم دوره تیموری تحول یافته است. این گذار، نه تنها تحول سبکی، بلکه بازتاب دگردیسی در اندیشه سیاسی و تعمیق رویکرد اسلامی ایرانی به هنر به‌مثابه رسانه‌ای تعلیمی است.
اهداف پژوهش:
1. شناسایی و طبقه‌بندی مهم‌ترین نسخه‌های مصور کلیله و دمنه در مکاتب نگارگری ایران و تبیین سیر تحول زیبایی‌شناختی و ساختاری در بازنمایی بصری دو حکایت شیر و گاو و شیر و خرگوش.
2. تحلیل تطبیقی این نگاره‌ها بر مبنای چارچوب نظری نسبت متن تصویر، نمادپردازی و زمینه‌مندی تاریخی، با هدف کشف چگونگی صورتبندی مفاهیم سیاسی و اخلاقی در زبان بصری هر دوره.
سوالات پژوهش:
1. ویژگی‌های سبکی و ساختاری ممیزۀ نگاره‌های دو حکایت شیر و گاو و شیر و خرگوش در مکاتب اصلی نگارگری ایرانی اسلامی چیست و مفاهیم کلیدی حکمت سیاسی و عملی (قدرت، عدالت، عقل، فریب) چگونه از طریق عناصر بصری در آنها صورتبندی شده‌اند؟
2. صورتبندی‌های بصری مشاهده شده چه نسبتی با تحولات تاریخی، زمینه فکری اسلامی ایرانی و الگوهای حمایتی هر دوره برقرار می‌سازند و چه تصویری از تداوم و تحول هنر تعلیمی در تمدن اسلامی ارائه می‌دهند؟
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Comparative Analysis of Selected Illustrations of Kalila wa Dimna in the Schools of Persian Painting of the Islamic Period

نویسندگان English

Samaneh Malekpoor Afshar 1
Mojtaba Yazdanpanah 2
1 Master of Arts in Iranian Painting, University of Art, Tehran, Iran.
2 Assistant Professor, Department of Islamic Art, Kerman University of Art, Kerman, Iran.
چکیده English

This research aims to comparatively analyze the illustrations of the book Kalila wa Dimna within the context of Iranian-Islamic book illumination art, focusing on the dialogic relationship between text and image, and examines the visual evolution of two allegorical tales—the Lion and the Bull and the Lion and the Hare—across the schools of Persian painting from the medieval centuries to the Timurid period. Its main question is how the visual language of these illustrations in different schools formulates key concepts of political and ethical philosophy, and what relationship these formulations have with the historical context and Iranian-Islamic thought of each period. The research method is descriptive-analytical with a historical-comparative approach. Data were collected using library sources and an examination of authoritative illustrated manuscripts of Kalila wa Dimna from the Islamic period, and then comparatively analyzed with a focus on page composition, text-image arrangement, coloring, and the style of animal depiction. The findings indicate that while narrative structures continued, the visual formulation of these two tales evolved from a direct and dynamic representation of power struggles in the Ilkhanid period toward a symbolic and more developed formulation of concepts such as justice, wisdom, and ideal order within the aesthetic framework of the ordered garden of the Timurid period. This transition is not only a stylistic change but also a reflection of the transformation in political thought and the deepening of the Iranian-Islamic approach to art as a didactic medium.
Research Objectives:


Identifying and classifying the most important illustrated manuscripts of Kalila wa Dimna in the schools of Persian painting and explaining the course of aesthetic and structural evolution in the visual representation of the two tales of the Lion and the Bull and the Lion and the Hare.


Comparative analysis of these illustrations based on the theoretical framework of the text-image relationship, symbolism, and historical context, with the aim of discovering how political and ethical concepts are formulated in the visual language of each period.


Research Questions:


What are the distinctive stylistic and structural features of the illustrations of the two tales of the Lion and the Bull and the Lion and the Hare in the major schools of Iranian-Islamic painting, and how are the key concepts of political and practical wisdom (power, justice, intellect, deception) formulated through visual elements in them?


What relationship do the observed visual formulations establish with historical developments, the Iranian-Islamic intellectual context, and the patronage patterns of each period, and what picture do they present of the continuity and transformation of didactic art in Islamic civilization?

کلیدواژه‌ها English

Kalila wa Dimna
Persian Painting
Schools of Painting of the Islamic Period
Text-Image Relationship
Didactic and Allegorical Literature
ابن‌عربشاه. (۱۳۸۱). عجایب‌المقدور فی اخبار تیمور (زندگی شگفت‌آور تیمور)، (ترجمه‌ محمدعلی نجاتی). تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
آژند، یعقوب. (۱۳۸۶). نگارگری ایران (پژوهشی در تاریخ نقاشی و نگارگری ایران)، (جلد دوم). تهران: سمت.
آژند، یعقوب. (۱۳۸۷). مکتب نگارگری هرات. تهران: انتشارات شاد‌رنگ.
آژند، یعقوب. (۱۳۹۹). نگارگری ایران (پژوهشی در تاریخ نقاشی و نگارگری ایران)، (جلد اول). تهران: سمت.
اصفهانی عمران، نعمت. (1392). «اندیشه‌های تعلیمی جهانی درافسانه‌های ازوپ و کلیله و دمنه»، نشریه مطالعات ادبیات تطبیقی، 7(26)، 24-9.
آل ابراهیم دهکردی، صبا و موسوی لر، اشرف السادات. (1402). «بازنمود عناصر و مفاهیم هستی در نگاره بارگاه کیومرث شاهنامه طهماسبی». مطالعات هنر اسلامی، 20(50)، 7-23. doi: 10.22034/ias.2023.389475.2180
بیانی، شیرین. (۱۳۵۴). تاریخ آل‌جلایر. تهران: دانشگاه تهران.
پاکباز، رویین. (۱۳۸۷). نقاشی ایران از دیرباز تا امروز. تهران: انتشارات زرّین و سیمین.
پوپ، آرتور. (۱۳۷۸). آشنایی با مینیاتورهای ایرانی (ترجمه‌ حسین نیر). تهران: مولی.
پوریایی، آرزو و شایسته فر، مهناز. (1399). «‌آشنایی‌ کلی با مبانی رنگ‌سازی در هنرهای سنتی ایران (با تأکید بر نسخه‌های قرون 4 تا 6 هجری)». مطالعات هنر اسلامی، 16.17(40)، 91-106. doi: 10.22034/ias.2021.214036.1125
تجویدی، اکبر. (۱۳۵۲). نقاشی ایرانی از کهن‌ترین روزگار تا دوران صفویان. تهران: بی‌نا.
تقوى، محمد. (1376). حکایت‌های حیوانات در ادب فارسى. تهران: انتشارات روزنه.
دهقان، علی و سامانی، معصومه. (1393). «مقایسه درون مایه اخلاقی حکایات کلیله و دمنه و داستان‌های هانس کریستین اندرسن»، پژوهشنامه ادبیات تعلیمی، 6(24)، 100-59.
دوری، کارل جی. (۱۳۶۲). هنر اسلامی (ترجمه‌ رضا بصیری). تهران: یساولی.
دیماند، موریس اسون. (۱۳۶۵). راهنمای صنایع‌دستی (ترجمه‌ عبدالله فریار). تهران: علمی و فرهنگی.
رابینسون، بزیل ویلیام. (۱۳۷۶). هنر نگارگری ایران (ترجمه‌ یعقوب آژند). تهران: مولی.
رضایی باغ ‌بیدی، حسن. (۱۳۸۷). «ترجمه از سنسکریت به پهلوی و عربی». در دایرة‌المعارف بزرگ اسلامی (جلد ۱۵). تهران: مرکز دایرة‌المعارف بزرگ اسلامی.
زکی، محمدحسن. (۱۳۶۴). تاریخ نقاشی در ایران (ترجمه‌ ابوالقاسم سحاب). تهران: نشر سحاب.
سامانیان، صمد، و پورافضل، الهام. (۱۳۹۴). «بررسی تطبیقی ویژگی‌های تصویرنگاری و نسخه‌شناسی کلیله و دمنه آل‌اینجو و آل‌مظفر». فصلنامه هنرهای تجسمی و کاربردی، ۸(۱۶)، ۸۹۷۱.
عباس زاده، فاضل و جباری، مهدی. (1394). «نقش تمثیلی حیوانات در روند داستان‌های شاهنامه»، نشریه تحقیقات تمثیلی در زبان و ادب فارسی، 7(26)، 132-111.
عباس‌نژاد، حسین.، عادل زاده، پروانه.، و پاشایی فخری، کامران. (1401). «جایگاه سیاسی تعلیمی جانوران آبزی در کلیله و دمنه»، نشریه زبان و ادب فارسی، 14(52)، 197-172.
عکاشه، ثروت. (۱۳۸۰). نگارگری اسلامی. تهران: سوره مهر.
کازرونی، سید احمد حسینی.، و کمالی بانیانی، محمدرضا. (1394). «نگرشی به تمثیل در ادبیات تعلیمی»، نشریه تحقیقات تمثیلی در زبان و ادب فارسی، 7(26)، 133-154.
کفشچیان‌مقدم، اصغر، و یاحقی، مریم. (۱۳۹۰). «بررسی عناصر نمادین در نگارگری ایران». فصلنامه باغ نظر، ۸(۱۹)، ۷۶۶۵.
کورکیان، ای و سیکر، ژان‌پیر. (۱۳۷۷). باغ‌های خیال. تهران: فرزان.
کونل، ارنست. (۱۳۷۸). سیر و صور نقاشی ایران (ترجمه‌ یعقوب آژند). تهران: مولی.
گری، بازل. (۱۳۸۵). نقاشی ایرانی (ترجمه‌ عربعلی شروه). تهران: نشر دنیای نو.
محجوب، محمدجعفر. (۱۳۳۶). درباره کلیله و دمنه. تهران: خوارزمی.
محجوب، محمدجعفر. (۱۳۸۷). ادبیات عامیانه ایران (به‌کوشش حسن ذوالفقاری). تهران: چشمه.
نجفی، سید محمدباقر. (۱۹۸۹). آثار ایران در مصر. برلین: آکادمی اسلامی برلین.
نیکخواه بهنمیری، سمیرا.، حسن زاده میرعلی، عبدالله.، رضایی، محمد و شکری، یدالله. (1399). اندرزهای اخلاقی و اجتماعی در نگاره‌های نسخه مصور قابوس نامه. مطالعات هنر اسلامی، 16.17(40)، 405-385. doi: 10.22034/ias.2020.215818.1145
هرمزانی، لیلا.، منصوری، سیما.، پاکدل، مسعود و تدینی، منصوره. (1400). فریب و رنگ برآمیزی از منظر هوّیّت پوشی و دگرچهری در شاهنامۀ فردوسی و ادیسۀ هومر ( با تاکید بر شاهنامه محفوظ در بنیاد کورکیان نیویورک). مطالعات هنر اسلامی, 18(43)، 639-617. doi: 10.22034/ias.2021.308704.1749
یارشاطر، احسان. (۱۳۳۴). شعر فارسی در عهد شاهرخ. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
الیاسی، رضا و محمودی، مریم. (1398). «نقش تمثیلی حیوانات در طرب‌المجالس»، نشریه تحقیقات تمثیلی در زبان و ادب فارسی، 11(42)، 51-34.
یوسفی، عاطفه. (1404). «یک دادگاه داستانی و یک کلاس درس (پژوهشی در باب قابلیت آموزش تفکر فلسفی در حکایت بازجست کار دمنه در کلیله و دمنه)»، پژوهشنامه ادبیات تعلیمی، 17(65)، 163-146.