مطالعات هنر اسلامی

مطالعات هنر اسلامی

بازنمایی زنان در عکاسی جنگ ایران و عراق؛ خوانشی فوکویی از انضباط و عاملیت در پرتو ارزش‌های هنر اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 کارشناسی ارشد، گروه پژوهش هنر، دانشکده هنر، معماری و شهرسازی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
2 استادیار، گروه پژوهش هنر، دانشکده هنر، معماری و شهرسازی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
10.22034/ias.2026.577454.2454
چکیده
بازنمایی زنان در عکاسی جنگ از مهم‌ترین عرصه‌های شکل‌گیری گفتمان‌های قدرت، جنسیت و کنش اجتماعی و یکی از محورهای هنر متعهد در دوران جنگ تحمیلی است. در گفتمان مسلط جنگ، زنان بیش‌تر در نقش‌هایی چون مادری، پشتیبانی و خدمت‌رسانی تصویر می‌شوند و بدن آنان حامل معانی اخلاقی و دینی مانند فداکاری، وظیفه‌مندی، کرامت و شهادت‌طلبی است که در عین حال بازتاب ارزش‌های شیعی و گفتمان انقلابی جریان می‌یابد. پژوهش حاضر با هدف بررسی سازوکارهای فوکوییِ قدرت، انضباط و هنجارسازی و نسبت آن با عاملیت، مقاومت زنانه و هویت اسلامی زن در چارچوب این ارزش‌های شیعی انقلابی در عکاسی جنگ ایران و عراق انجام شده است. این مطالعه با رویکرد کیفی و بر اساس تلفیق تحلیل گفتمانی فوکویی و معنابخشی دینی، مجموعه‌ای از عکس‌های منتخب جنگ را از منابع آرشیوی و کتابخانه‌ای تحلیل کرده است. نتایج نشان داد بازنمایی زنان عمدتاً بر پایه تقسیم‌بندی‌های جنسیتی و نقش‌های تثبیت‌شده شکل می‌گیرد و بدن زن در قالب پشتیبان جنگ در چارچوب هنر متعهد بازتولید می‌شود؛ با این حال، همین بدن‌ها می‌توانند امکان‌هایی برای مقاومت و عاملیت زنانه در دل محدودیت‌های ساختاری و گفتمان‌های مسلط ایجاد کنند. افزون بر این، بدن زنانه در این عکس‌ها حامل معنایی قدسی نیز هست؛ بدن آسیب‌دیده با مفاهیم امتحان الهی، صبر و کرامت رنج تفسیر می‌شود، بدن آواره نماد مظلومیت اخلاقی است و بدن منضبط با حجاب، جهاد و هویت زن انقلابی اسلامی پیوند دارد. در مجموع، بدن زن در این تصاویر در تقاطع قدرت و قدسیت ظاهر می‌شود و فهم آن مستلزم توجه هم‌زمان به سازوکارهای دیداری قدرت، گفتمان هنر متعهد و بازتاب ارزش‌های شیعی در افق معنایی اسلامی است.
اهداف پژوهش:
1 ـ شناسایی و تبیین الگوهای بازنمایی بدن زن در عکاسی جنگ ایران و عراق و تحلیل نسبت آن با گفتمان قدرت و تقسیم‌بندی‌های جنسیتی حاکم و ارزش‌های اسلامی انقلابی
2 ـ تحلیل سازوکارهای فوکوییِ قدرت، انضباط، به‌هنجارسازی و زیست‌قدرت در پرتو ارزش‌های هنر اسلامی در نحوه نمایش زنان در عکس‌های منتخب جنگ ایران و عراق و بررسی پیامدهای آن برای عاملیت و مقاومت زنانه
سوالات پژوهش:
1ـ زنان در عکاسی جنگ ایران و عراق چگونه بازنمایی می‌شوند و این بازنمایی چه نسبتی با گفتمان قدرت و نقش‌ها و تقسیم‌بندی‌های جنسیتی و ارزش‌های اسلامی انقلابی دارد؟
2- کدام سازوکارهای فوکوییِ قدرت، انضباط، به‌هنجارسازی و زیست‌قدرت در نحوه نمایش بدن زن با توجه به ارزش‌های هنر اسلامی در عکس‌های منتخب جنگ ایران و عراق قابل شناسایی است و این سازوکارها چه امکان‌ها و محدودیت‌هایی برای عاملیت و مقاومت زنانه ایجاد می‌کنند؟
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Representation of Women in the Photography of the Iran-Iraq War; A Foucauldian Reading of Discipline and Agency in Light of the Values of Islamic Art

نویسندگان English

Ali Rezaei 1
Ilnaz Rahbar 2
1 Master degree, Department of Art Research, Faculty of Art, Architecture and Urban Planning, SR.C., Islamic Azad University, Tehran, Iran
2 Assistant Professor, Department of Art Research, Faculty of Art, Architecture and Urban Planning, SR.C., Islamic Azad University, Tehran, Iran.
چکیده English

The representation of women in war photography is one of the most important arenas for the formation of discourses of power, gender, and social action, and one of the central axes of committed art during the imposed war. In the dominant discourse of war, women are mostly depicted in roles such as motherhood, support, and service provision, and their bodies carry moral and religious meanings such as sacrifice, duty, dignity, and martyrdom-seeking, which simultaneously reflect Shi'i values and the revolutionary discourse. The present research aims to examine Foucauldian mechanisms of power, discipline, and normalization, and their relationship with agency, female resistance, and women's Islamic identity within the framework of these revolutionary Shi'i values in the photography of the Iran-Iraq war. This study, with a qualitative approach and based on a combination of Foucauldian discourse analysis and religious meaning-making, has analyzed a collection of selected war photographs from archival and library sources. The results showed that the representation of women is largely formed based on gender divisions and established roles, and the female body is reproduced within the framework of committed art as a supporter of war; nevertheless, these very bodies can create possibilities for resistance and female agency within structural constraints and dominant discourses. Furthermore, the female body in these photographs also carries a sacred meaning; the wounded body is interpreted through concepts of divine trial, patience, and the dignity of suffering, the displaced body symbolizes moral victimhood, and the disciplined body with hijab is linked to jihad and the identity of the revolutionary Islamic woman. Overall, the female body in these images appears at the intersection of power and sacredness, and its understanding requires simultaneous attention to visual mechanisms of power, the discourse of committed art, and the reflection of Shi'i values within the Islamic semantic horizon.
Research Objectives:


Identifying and explaining the patterns of representation of the female body in the photography of the Iran-Iraq war, and analyzing its relationship with the discourse of power, prevailing gender divisions, and revolutionary Islamic values.


Analyzing Foucauldian mechanisms of power, discipline, normalization, and biopower in light of the values of Islamic art in the depiction of women in selected photographs of the Iran-Iraq war, and examining their implications for female agency and resistance.


Research Questions:


How are women represented in the photography of the Iran-Iraq war, and what relationship does this representation have with the discourse of power, gender roles and divisions, and revolutionary Islamic values?


Which Foucauldian mechanisms of power, discipline, normalization, and biopower can be identified in the depiction of the female body, considering the values of Islamic art, in selected photographs of the Iran-Iraq war, and what possibilities and limitations do these mechanisms create for female agency and resistance?

کلیدواژه‌ها English

War Photography
Women
Foucault
Power
Islamic-Revolutionary Discourse
آذری ازغندی، هادی. (۱۴۰۱). «عکاسی و سیاست در ایران پیشاانقلابی»: نبرد بر سر تصویر ایران. نشریه هنرهای زیبا: هنرهای تجسمی، ۲۷(۲)، ۱۱۵-۱۲۳.
آرمند، اسما. (۱۳۹۵). شناسایی و تجزیه‌وتحلیل آثار عکاسان زن پساانقلاب ایران (پایان‌نامه کارشناسی ارشد). دانشکده هنر و معماری، مؤسسه آموزش عالی فردوس، مشهد، ایران.
امیرنیا، الهام. (۱۳۹۷). عکس و جنگ در آثار عکاسان زن ایرانی (پایان‌نامه کارشناسی ارشد). دانشکده هنر و معماری، دانشگاه هنر تهران، تهران، ایران.
پیرانی‌شال، عباس.، پرچکانی، فاطمه.، ناظمیان، هادی.، و حسینی، عزت‌الله. (۱۴۰۲). «بیان مفاهیم زیبایی‌شناسی رنگ در ادبیات اسلامی و آثار هنرمندان قرون دوم و چهارم هجری بر اساس آزمون رنگ ماکس لوشر». نشریه مطالعات هنر اسلامی، ۲۰ (52).
جدی، علیرضا.، یگانی، مجتبی.، و صدرالدینی، امید. (۱۴۰۲). «بررسی خلاقیت شعری در رمان بعدالغروب محمد عبدالحلیم عبدالله در مفهوم‌سازی عشق و نمود آن در نگاره‌های مصور حافظ». نشریه مطالعات هنر اسلامی، ۲۰(۵۲)، ۱۶۹۱۸۷.
جوادی آملی، عبدالله. (۱۳۹۲). حیات طیبه در قرآن. قم: نشر اسراء.
خان‌جانی خبازرشتی، سیده سحر. (۱۴۰۲). «بررسی مؤلفه‌های جایگاه‌یابی برند در هنر با استفاده از روش تحلیل محتوا در تطبیق با اهمیت برندسازی در ترویج هنر اسلامی». نشریه مطالعات هنر اسلامی، ۲۰(۵۲)، ۲۶۵۲۸۳.
داوری، سینا. (۱۳۹۸). بررسی بازنمایی جنسیت زنان در عکاسی دهه ۱۳۶۰ با رویکرد نظری جودیت باتلر (پایان‌نامه کارشناسی ارشد). دانشکده هنر و معماری، دانشگاه هنر تهران، تهران، ایران.
رضایی، امید.، و بختیار، منصور. (۱۴۰۲). «رابطه خودشناسی با دیگرشناسی از منظر علامه طباطبایی (ره) و امام خمینی (ره) و انعکاس آن در آثار هنری معاصر». نشریه مطالعات هنر اسلامی، ۲۰(۵۲)، ۳۱۴۳۲۷.
سیاحی، امین.، براتی، فرشاد.، و بختیار، منصور. (۱۴۰۲). «ارتباط و هنر تمثل ملائکه الهی بر زنان برتر جهان با تاکید بر آراء امام خمینی (ره) و انعکاس آن در نگاره‌های اسلامی». نشریه مطالعات هنر اسلامی، 20 (52).
شریفی، محمدحسین.، جلیلی، علی. (۱۳۹۹). «بازنمایی زن در هنر انقلاب اسلامی ایران: تحلیل محتوای تصاویر جنگ». فصلنامه مطالعات هنرهای اسلامی، ۱۶(۱)، ۲۵-۴۲.
فریدونی، علی. (۱۳۹۳). عکاسان جنگ (علی فریدونی). تهران: انجمن عکاسان دفاع مقدس.
فوکو، میشل. (۱۳۷۸). مراقبت و تنبیه: تولد زندان. ترجمه: نیکو سرخوش و افشین جهاندیده. تهران: نی.
فوکو، میشل. (۱۳۹۲). دیرینه‌شناسی دانش. ترجمه: نیکو سرخوش و افشین جهاندیده. تهران: نی.
فوکو، میشل. (۱۴۰۱). باید از جامعه دفاع کرد. ترجمه: رضا نجف‌زاده. تهران: اختران.
کاظمی، کاوه. (۱۳۸۳). پنجره ما. فصلنامه حرفه: هنرمند، (شماره ۱۰)، ۵۰-۵۱.
کاظمی، کاوه. (۱۹۸۸). دختران مدرسه‌ای نوجوان آموزش تیراندازی با اسلحه را می‌گذرانند، مسجدی در تهران، دوران جنگ ایران و عراق. [عکس].
کاظمی، کاوه. (۱۹۸۸). زنان با چادر سیاه لباس برای رزمندگان در مسجدی در تهران می‌دوزند، در سال‌های پایانی جنگ ایران و عراق. [عکس].
لوبروتون، داوید. (۱۳۹۲). جامعه‌شناسی بدن. ترجمه: ناصر فکوهی. تهران: ثالث.
ماتیوز، اریک. (۱۳۷۸). فلسفه فرانسه در قرن بیستم. ترجمه: محسن حکیمی. تهران: ققنوس.
مددپور، مرتضی. (۱۳۸۷). هنر انقلاب اسلامی: پژوهشی در باب هنر هویتی. تهران: انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
منعم، مهدی. (۱۳۹۴). قربانیان جنگ. تهران: تصویر ایران.
مؤمنی، معصومه.، قاسمی، عباس. (۱۴۰۱). «بازنمایی زن در هنر انقلاب اسلامی: تحلیل نشانه‌شناسی تصاویر. مطالعات هنرهای اسلامی»، ۱۹(۲)، ۵۱-۶۸.
یعقوب‌زاده، آلفرد. (۱۴۰۲). جنگ. تهران: بایگانی.
یعقوب‌زاده، آلفرد. (۱۴۰۲). سه روایت، و چند یادداشت. تهران: بایگانی.
Campbell, D. (2003). »Cultural governance and pictorial resistance: reflections on the imaging of war«Review of International Studies, 29(S1), 57-73.
Duncan, M. C. (1994). »The politics of women’s body images and practices: Foucault, the panopticon, and Shape magazine«. Journal of Sport and Social Issues, 18(1), 48–65.
Faeta, F. (2016). »The photographic dispositif of war: Images, memory, and national identity«. Visual Anthropology, 29(4), 321–336. https://doi.org/10.1080/08949468.2016.1191123
Foucault, M. (1978). The history of sexuality, volume 1: An introduction (R. Hurley, Trans.). Pantheon Books.
Foucault, M. (2003). Society must be defended: Lectures at the Collège de France, 1975–1976 (D. Macey, Trans.). New York, NY: Picador.
Hall, S. (1997). Representation: Cultural Representations and Signifying Practices. 44-47.London: Sage.
King, A. (2004). »The prisoner of gender: Foucault and the disciplining of the female body«. Journal of International Women’s Studies, 5(2), 29–39.
Liu, J.-C. (2015). »Beholding the feminine sublime: Lee Miller’s war photography«. Signs: Journal of Women in Culture and Society, 40(2), 308–319.
Nasr, S. H. (1987). Islamic Art and Spirituality. Albany: State University of New York Press.
Shayegan, Daryush. 1992. Cultural Schizophrenia: Islamic Societies Confronting the West. Syracuse University Press.
Yarar, B., & Şur, T. (2020). »New wars and their visual representation: Dead bodies without graves/mourne«. International Visual Culture Review / Revista Internacional de Cultura Visual, 7(1), 57–76.