مطالعات هنر اسلامی

مطالعات هنر اسلامی

غزالی و اندیشه اشعری در عصر سلاجقه: تاثیر فکر زیبایی شناسی غزالی بر مبانی هنر اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشیار گروه تاریخ، دانشکده علوم انسانی، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
2 دانشیار تاریخ، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ایران.
3 دکترای تاریخ اسلام از دانشگاه آزاد اسلامی، واحد یادگار امام خمینی(ره) شهرری. تهران، ایران.
10.22034/ias.2021.260191.1451
چکیده
نیمه سده پنجم تا اوایل سده ششم هجری، از جهت فراوانی علما و کثرت تألیفات و رشد و گسترش هنر اسلامی عصری ممتاز است. با افول حکومت آل بویه و روی کار آمدن سلجوقیان، مکتب معتزله تضعیف و اندیشۀ اشعری گسترش یافت. اما با وزارت نظام‌الملک و ایجاد مدارس نظامیه، اندیشۀ اشعری تحول یافت. تفکرات غزالی و نظام‌الملک در این دوره تغییراتی در مبانی اندیشه‌ای و همچنین مبانی زیباشناسی هنر را پدید آورد. تجلی این تغییر در ساخت مدارس، کاروان‌سراها و رباط‌ها هویدا شد. بستر و زمینۀ مبانی نظری زیباشناسی غزالی در تألیف آثار و بیان مباحث زیباشناسی به فراخور بحث در تأملات کلامی، اداری و اجتماعی او قابل‌پیگیری است. کتاب‌های احیا علوم‌الدین، کیمیای سعادت و نصیحۀ الملوک از مصادیق خلاقیت و تفکر او در توجه به مفاهیم زیباشناسی و هنر است. در این آثار، غزالی به‌عنوان یک مجدّد دینی، به دنبال احیای علم دین، سعادت بشری و توجه به زیباشناسی پدیده‌ها و نشان‌دادن وجوه هنری کنش‌های انسانی و نظام اجتماعی است. این توجهات و تأملات غزالی می‌تواند تأثیر خود را بر هنر اسلامی از طریق گسترش جریان اشعری‌گری در جامعه نشان دهد. ازاین‌رو، مسألۀ این تحقیق، شناخت و تحلیل تأثیر تفکر زیباشناسی غزالی بر مبانی هنر اسلامی است که با استفاده از شیوه تبیین تاریخی و رویکرد توصیفی - تحلیلی، با مراجعه به آثار غزالی بررسی می‌شود.
اهداف پژوهش:

بررسی نقش غزالی در گسترش و دگرگونی جریان اشعری در دوره سلجوقی.
بررسی دیدگاه غزالی درباره مبانی زیبایی‌شناسی در هنر اسلامی.

سؤالات پژوهش:

غزالی در گسترش و دگرگونی جریان اشعری در دوره سلجوقی چه نقشی داشت؟
غزالی چه دیدگاهی درخصوص مسئله زیبایی‌شناسی در هنر اسلامی دارد؟
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Al-Ghazali and Ash'ari Thought in the Seljuk Age: The Impact of Al-Ghazali's Aesthetic Thought on the Foundations of Islamic Art

نویسندگان English

Mahboobeh Sharafi 1
Nayereh Dalir 2
Mohamad Ali Saki 3
1 Associate Professor, Department of History, Faculty of Humanities, Central Tehran Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran.
2 Associate Professor of History, Institute of Humanities and Cultural Studies, Tehran, Iran.
3 Doctorate in Islamic History from Islamic Azad University, Imam Khomeini Memorial Unit (RA) Shahrari. Tehran Iran.

کلیدواژه‌ها English

Ash'ari movement
Seljuks
school
fatwa
آدام متز. (1388). تمدن اسلامی در قرن چهارم هجری، ترجمه: علیرضا ذکاوتی قراگزلو، تهران: امیرکبیر.
آریا، غلامعلی. (1382). تاریخ فرق اسلامی و مذاهب کلامی، تهران: پایا.
احمدیان، عبداله. (1392). سیر تحلیلی کلام اهل سنت (از حسن بصری تا شیخ ابوالحسن اشعری)، تهران: احسان.
استانلی، لین پول. (1389). تاریخ طبقات سلاطین اسلام، ترجمه: عباس اقبال، تهران: دنیای کتاب.
ابن‌اثیر، عزالدین‌على. (1371). الکامل فی التاریخ، ترجمه: ابو القاسم حالت و عباس خلیلى، تهران: مؤسسه مطبوعاتى علمى.
ابن‌خلکان، احمدبن محمد. (1364). وفیات الأعیان و الانباء الابناء الزمان، ترجمه: عباس احسان، ج3، قم: شریف رضی.
ابن‌خلدون، عبدالرحمن‌بن‌محمد. (1375). مقدمه، ترجمه: محمد پروین گنابادی، چاپ هشتم، تهران: علمی و فرهنگی.
 ________________________. (1363). تاریخ ابن‌خلدون، ترجمه: عبدالمحمد آیتی، چاپ پنجم، تهران: مؤسسۀ مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
ابن‌عساکر. (1347ق). تبیین کذب المفتری فیما نسب الی الامام ابی الحسن الاشعری، دمشق.
ابن‌کثیر، ابوالفدا اسماعیل بن‌عمر. (1408ق). البدایة و النهایة، تحقیق علی شیری، ج 12، بیروت: دار احیاء التراث العربی.
اشعری، امام ابوالحسن. (1991م.). الابانه فی اصول الدیانه، الطبعه الاولی، دارالقادری، بیروت: لبنان.
 ____________. (1953م.). اللمع فی الرد علی اهل الزیغ و البدع، به کوشش ریچاردجوزف مکارتی، بیروت: دارالکتب.
----------------. (1369ق). مقالات الاسلامیین و اختلاف المصلین، تحقیق: محیی‌الدین عبدالحمید، ج1، قاهره مکتبه النهضه المصریه.
ان.ک. س. لمبتون. (1366). ساختار درونی امپراطوری سلجوقی، تاریخ ایران کمبریج 5، گردآورنده جی. آ. بویل، ترجمه: حسن انوشه، تهران: امیرکبیر.
______________. (1392). تداوم و تحول در تاریخ میانه ایران، ترجمه: یعقوب آژند، تهران: نشرنی.
اورمزبی، اریک لین. (1395). غزالی احیاگر اسلام، ترجمه: محمدرضا مرادی طادی، تهران: نشر علم.
برخورداری، رمضان. (1395). «تبیین دیدگاه زیبایی‌شناسی غزالی و دلالت‌های آن در  تربیت زیبایی‌شناختی». پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه خوارزمی، دانشکده روانشناسی، تهران.
بدوی، عبدالرحمن. (1374). تاریخ اندیشه‌های کلامی در اسلام، ترجمه: حسین صابری، مشهد: آستان قدس رضوی،
بکار، عثمان. (1386). تاریخ و فلسفه علوم اسلامی، ترجمه: محمدرضا مصباحی، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی.
بوهلال، محمد. (1394). اسلام اهل کلام، ترجمه: علیرضا باقر، تهران: نگاه معاصر.
بغدادی، عبدالقاهربن‌طاهر. (1388). الفرق بین الفرق، به اهتمام محمدجواد مشکور، تهران: گویا.
بلخاری قهی، حسن. (1399). خیال و ذوق و زیبایی در آرای امام محمد غزالی، تهران: مؤسسه تألیف و نشر آثار هنری فرهنگستان هنر.
زرین‌کوب، عبدالحسین. (1392). تاریخ ایران بعد از اسلام، تهران: امیرکبیر.
___________________. (1393). فرار از مدرسه، تهران: امیرکبیر.
__________________. (1396). کارنامه اسلام، تهران: امیرکبیر.
راوندی، ‏مرتضی. (1378). تاریخ اجتماعى ایران، ج10، تهران: نگاه.
ریاضی، حشمت‌الله. (1393). برفراز عقل و عشق، تهران: نشر علم.
حمیدی پارسا، مهدی. (1398). «بررسی رابطه حسن و عشق و هنر از منظر شیخ احمد غزالی». آیین حکمت، شماره40، 15-1.
سبکی، عبدالوهاب‌بن‌علی‌بن‌عبدالکافی. (1992م.). طبقات الشافعیه الکبری، تحقیق: عبدالفتاح محمد حلو و محمود محمد طناحی، جیزه: هجر للطباعة والنشر والتوزیع والاعلان.
سیوطی، جلال‌الدین عبدالرحمن‌بن ابی‌بکر. (1952م.). تاریخ الخلفا، تحقیق محی الدین عبدالحمید، قاهره: (بی نا).
شبلی نعمانی، محمد. (1386). تاریخ علم کلام، ترجمه: سید محمد تقی فخرداعی، تهران: اساطیر.
شیخ‌الاسلامی، اسعد. (1387). سیری اجمالی در اندیشه‌های کلامی معتزله و اشاعره، تهران: سمت.
شهرستانی، محمدبن‌عبدالکریم. (1373). الملل و النحل، تحقیق: محمدرضا جلالی نائینی، تهران: اقبال.
صابری، حسین. (1391). تاریخ فرق اسلامی، فرقه‌های نخستین مکتب معتزله، تهران: سمت.
طوسی، خواجه نظام‌الملک. (1393). سیرالملوک (سیاست‌نامه) به کوشش جعفر شعار، تهران: امیرکبیر.
فاخوری، حنا و خلیل الجر. (1378). تاریخ فلسفه در جهان اسلامی، ترجمه: عبدالمحمد آیتی، تهران: علمی و فرهنگی.
فروزش، سینا. (1391). بررسی تحلیلی سنت اندرزنامه‌نویسی سیاسی در تاریخ میانه ایران، تهران: جهاد دانشگاهی.
قرضاوی، یوسف. (1388). سیمای غزالی از منظر موافقان و مخالفان، ترجمه: فرزاد حاجی میرزایی، تهران: احسان.علی‌پور، رضا؛ صولتی، اعظم. (1400). «بررسی مفهوم زیبایی در کتاب کیمیای سعادت غزالی». هفتمین کنفرانس بین‌المللی پژوهش‌های دینی و اسلامی، حقوق، علوم تربیتی و روانشناسی.
غزالی، محمد. (1393). احیاء علوم‌الدین. ترجمه: سید ناصر طباطبایی، تهران: مولی.
غزالی، محمد. (1400). کیمیای سعادت. ترجمه: بهاءالدین خرمشاهی، تهران: نگاه.
غزالی، ابوحامد. (1389). نصیحة‌الملوک، به کوشش قوام‌الدین طه، تهران: جامی.
_________________. (1363). تهافت‌الفلاسفه، تهران: زوار.
_________________. (1392). احیاء علوم‌الدین، ترجمه: مؤیدالدین محمد خوارزمی، به کوشش حسین خدیو جم، تهران: علمی و فرهنگی.
 ___________. (1393). المنقذ من الضلال، ترجمه: سیدناصر طباطبایی، تهران: مولی.
___________. (1392). احیاء علوم الدین، ترجمه: مؤید الدین محمد خوارزمی، به کوشش حسین خدیو جم، تهران: علمی و فرهنگی.
____________. (1389). مشکاة الانوار، ترجمه: سید ناصر طباطبایی، تهران: مولی.
________________. (1389). کیمیای سعادت، به کوشش حسین خدیو جم، تهران: علمی و فرهنگی.
کاخانی، احسان. (1399). «بررسی دو مقوله از آرای غزالی درباره معماری در آینۀ کتاب احیاء علوم‌الدین تزئین و تجمل: مواد و مصالح». صفه. دوره 30، شماره2، 16-5.
کلوزنر، کارلا. (1381). دیوان‌سالاری در عهد سلجوقی، ترجمه: یعقوب آژند، تهران: امیرکبیر.
کرمی، میثم. (1393). غزالی‌شناسی، تهران: حکمت.
محمدی، کاظم. (1392). غزالی در جستجوی حقیقت، چاپ سوم، کرج: نجم کبری.
محمدی وایقانی، کاظم. (1382). غزالی در جستجوی حقیقت، تهران: انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
مطهری، مرتضی. (1382). کلام در مجموعه آثار، ج 3، تهران: صدرا.
مقریزی، تقی‌الدین احمدبن‌علی. (بی‌تا). خطط المقریزیه، قاهره: مکتبۀ الثقافه الدینیه.
موسی، جلال محمد. (1982م.). نشاه الاشعریه و تطورها، بیروت: دارالکتاب اللبنانی.
مونس، حسین. (1392). تاریخ و تمدن مغرب، ترجمه: حمیدرضا شیخی، تهران: سمت و آستان قدس رضوی.میرلوحی، پریما. (1402). «هنر متعالی و مخاطب هنر والا از منظر امام محمد غزالی». کیمیای هنر، شماره48، 95-85.
مینوی، مجتبی. (1389). «غزالی طوسی»، گزیده مقالات غزالی شناسی، به اهتمام میثم کرمی، تهران: حکمت.
ناصری طاهری، عبدالله. (1391). تاریخ مغرب اسلامی، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
همایی، جلال‌الدین. (1387). غزالی‌نامه، تهران: هما.
-----------. (1386). تحلیلی از خرد ورزی و دین‌داری امام محمد غزالی (نقد غزالی)، تهران: نگاه.
وات ویلیام منتگمری. (1380). فلسفه و کلام اسلامی، مترجم: ابوالفضل عزتی، تهران: علمی و فرهنگی.
یافعی، ابومحمدعبدالله بن‌اسعد. (1337). مرآة الجنان و عبرة الیقظان، حیدرآباد.
یعقوبی، ابی واضح احمدبن ابی یعقوب. (1374). تاریخ یعقوبی، ترجمه محمد ابراهیم آیتی، تهران: علمی و فرهنگی.