مطالعات هنر اسلامی

مطالعات هنر اسلامی

برنامه‌ریزی و طراحی خیابان با رویکرد آموزه‌های هنر ایرانی اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه شهرسازی، واحد نجف‌آباد، دانشگاه آزاد اسلامی، نجف‌آباد، ایران
2 گروه شهرسازی، دانشکده هنر و معماری و شهرسازی، واحد نجف آباد، دانشگاه آزاد اسلامی، نجف آباد،
3 گروه شهرسازی، دانشکده هنر، معماری و شهرسازی، واحد نجف‌آباد، دانشگاه آزاد اسلامی، نجف‌آباد، ایران؛ گروه شهرسازی، دانشکده
4 گروه شهرسازی، دانشکده هنر و معماری و شهرسازی، واحد نجف آباد، دانشگاه آزاد اسلامی، نجف آباد، ایران
10.22034/ias.2021.253598.1409
چکیده
خیابان­ها فضاهای عمومی شهر هستند که ساختار شهرها را شکل می­دهند و برخی از آن­ها به‌مثابۀ فضای شهری عمل می‌کنند و نیازمند توجه مدیران، مسئولان، برنامه­ریزان و طراحان شهری هستند. احداث خیابان‌های جدید در بافت قدیم یا جدید شهرها، تعریض خیابان‌ها و نگهداری از آن‌ها؛ موجب ایجاد چالش‌های متنوع در جنبه‌های مختلف شهر می‌شود. هدف از انجام این پژوهش بررسی مبانی و اصول طراحی خیابان شهری و بیان راه‌کارهایی برای ارتقای کیفیت خیابان‌های شهری با تمسک بر آموزه­های اسلامی و فرهنگ و هنر ایرانی است. جمع­آوری اطلاعات موردنیاز از طریق مشاهده، برداشت‌های میدانی و مطالعات اسنادی و تحلیل اطلاعات و داده­ها، به کمک بهره­گیری از روش‌های تحلیلی و توصیفی، مستندسازی و تحلیل گرافیکی صورت گرفته است. کیفیت شهرها وابسته به کیفیت خیابان­ها هستند و کیفیت خیابان­ها نیز برآمده از جزئیات خیابان­ها هستند. برای ارتقاء کیفیت شهرها می‌توان کیفیت فضاهای شهری ازجمله خیابان‌ها را افزایش داد. این تحقیق به بیان شاخص‌های تأثیرگذار بر روی کیفیت خیابان‌ها می‌پردازد و آن‌ها را به پنج دسته کلی که عبارت‌اند از: عملکردی، زیباشناختی، زیست‌محیطی، آموزه‌های اسلامی و فرهنگ ایرانی تقسیم می‌کند. اطلاع از جهان‌بینی، اقلیم، نیازها و فرهنگ مردم هر شهر برای برنامه‌ریزی و طراحی خیابان‌ شهری واجد اهمیت است. در این نوشتار شاخص‌های بسیاری بیان شدند که همگی آن‌ها در طراحی، نگهداری و ارتقای خیابان‌های موجود مؤثر هستند.
اهداف پژوهش:

تدوین اصول طراحی و برنامه­ریزی خیابان شهری با بهره­گیری از آموزه‌های اسلامی و فرهنگ ایرانی.
ارائه نمونه راه‌کارهای پیشنهادی برای برنامه‌ریزی، طراحی و برخورد با خیابان شهری باتوجه‌به آموزه­های اسلامی و فرهنگ ایرانی.

سؤالات پژوهش:

شاخص‌های مؤثر در برنامه‌ریزی، طراحی و مدیریت خیابان شهری باتوجه‌به آموزه­های اسلامی و فرهنگ ایرانی چیست؟
نمونه راه‌کارهای پیشنهادی برای برنامه‌ریزی، طراحی و برخورد با خیابان شهری باتوجه‌به آموزه­های اسلامی و فرهنگ ایرانی چیست؟
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Street planning and design with the approach of Iranian Islamic art teachings

نویسندگان English

Mahdi Moharreri 1
Fereshte Ahmadi 2
Mohammad Naghizade 3
Shirin Toghyani 4
1 Ph.D Candidate Department of Urban Planning, Faculty of Art, Architecture and Urban Planning, Najafabad Branch, Islamic Azad University, Najafabad, Iran
2 Department of Urban Planning, Faculty of Art, Architecture and Urban Planning, Najafabad Branch, Islamic Azad University, Najafabad, Iran
3 Department of Urban Planning, Faculty of Art, Architecture and Urban Planning, Najafabad Branch, Islamic Azad University, Najafabad, Iran
4 Department of Urban Planning, Faculty of Art, Architecture and Urban Planning, Najafabad Branch, Islamic Azad University, Najafabad, Iran

کلیدواژه‌ها English

urban street
Islamic teachings
Iranian culture
urban space
اخوت، هانیه؛ ببمانیان، محمدرضا و الماسی‌فر، نینا. (1393). شهرسازی و معماری سنتی در کشورهای اسلامی، چاپ دوم، تهران: انتشارات طحان.
انجمن برنامه‌ریزی شهری آمریکا. (2012). استانداردهای شهرسازی و طراحی، جلد چهارم، ترجمه: گیتی اعتماد، مصطفی بهزادفر و ساسان صالحی میلانی، چاپ دوم، تهران: انتشارات آذرخش.
برنامه اسکان مجدد انسانی سازمان ملل متحد. (2012). برنامه‌ریزی شهرهای پایدار: گزارش جهانی سکونتگاه‌های انسانی در سال 1388، ترجمه احسان مجیدی‌فرد، مشهد: انتشارات مرکز پژوهش‌های شورای اسلامی شهر مشهد.
بحرینی، سید حسین. (1391). فرآیند طراحی شهری، چاپ هشتم، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
بحرینی، سید حسین. (1390). تحلیل فضای شهری، چاپ هفتم، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
بندرآباد، علیرضا. (1390). شهر پایدار از مبانی تا معنا، چاپ اول، تهران: انتشارات آذرخش.
بنتلی، عین؛ الک، آلن؛ مورین، پل؛ گلین، سو مک و اسمیت، گراهام، (2008). محیط‌های پاسخگو، ترجمه: مصطفی بهزادفر، چاپ چهارم، تهران: انتشارات دانشگاه علم و صنعت ایران.
بهزادفر، مصطفی. (1386). هویت شهر؛ نگاهی به هویت تهران، چاپ اول، تهران: انتشارات شهر.
پاکزاد، جهانشاه. (1389). مبانی نظری و فرآیند طراحی شهری، چاپ چهارم، تهران: انتشارات شهیدی.
پاکزاد، جهانشاه. (1388). راهنمای طراحی فضای شهری در ایران، چاپ چهارم، تهران: انتشارات شهیدی.
پاکزاد، جهانشاه. (1386). مقالات طراحی شهری، چاپ اول، تهران: انتشارات شهیدی.
پائومیر، سای. (2013). ایجاد یک مرکز شهری پرنشاط: اصول طراحی و تفریح شهری. ترجمه: مصطفی بهزادفر و امیر شکیبامنش، چاپ سوم، تهران: انتشارات دانشگاه علم و صنعت ایران.
توسلی، محمود. (1395). اصول و فنون طراحی شهری و فضاهای مسکونی در ایران. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
توسلی، محمود. (1388). طراحی شهری، هنر نوسازی شهر. چاپ اول، تهران: محمود توسلی.
تراوبریج، پیتر و باسوک، نینا. (2016). درختان در منظر شهری، ترجمه معصومه علیپور، چاپ اول، تهران: انتشارات دانشگاه تربیت معلم شهید رجایی.
راجرز، ریچارد. (2013). شهرهای پایدار برای سیاره‌ای کوچک. ترجمه: خسرو افضلیان، مشهد: انتشارات کتابخانه کسری.
رهنما، محمدرحیم. (1388). شناسایی نقاط ارزشمند شهری (مفاهیم، مبانی، نظریه‌ها و انواع ارزش‌های شهری). چاپ اول، مشهد: نشر جهاد دانشگاهی.
دهقان منشادی، مهدی. (1385). برجستگی‌های توسعه پایدار در شهر، چاپ اول، یزد: نشر مفاخر.
حبیبی، سید محسن. (1395). شرح روندهای کنونی معماری و شهرسازی در ایران امروز، چاپ سوم. تهران: دفتر انتشارات پژوهش‌های فرهنگی.
چپمن، دیوید. (2015). ایجاد محله‌ها و مکان‌ها در محیط ساخته شده بشر. ترجمه: شهرزاد فریادی و منوچهر طبیبیان، چاپ سوم، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
سعیدی‌نیا، احمد. (1383). کتاب سبز شهرداری‌ها، جلد چهارم، نظام مراکز شهری و فضاهای مسکونی، چاپ سوم، تهران: انتشارات سازمان شهرداری‌ها.
سعیدنیا، احمد. (1378). کتاب سبز شهرداری‌ها، جلد اول، چاپ دوم، تهران: انتشارات سازمان شهرداری‌ها.
سرور، رحیم؛ امینی، مهدی. (1392). تحلیل و ارزیابی تأثیر فرهنگی-اجتماعی ترافیک و حمل و نقل شهری، چاپ اول، تهران: انتشارات تیسا.
سقط الاسلامی، عمیدالاسلام. (1394). نظریه‌های طراحی شهری، چاپ سوم، مشهد: انتشارات سخن گستر.
سلطان‌زاده، حسین. (1389). فضاهای شهری در بافت‌های تاریخی ایران. چاپ چهارم، تهران: انتشارات رسام.
شاهچراغی، آزاده. (1390). پارادایم های پردیس: درآمدی بر شناخت و بازآفرینی باغ ایرانی، چاپ دوم، انتشارات جهاد دانشگاهی، شعبه تهران.
شورای برنامه‌ریزی شهر ابوظبی. (2013). ابوظبی در طرح 2030: طرح چارچوب ساختار شهری، ترجمه: مهندس شهرسازی و معماری شرکت طرح‌اندیشان شهر (TASH).. تهران: مهندسین شهرسازی و معماری انتشارات طرح اندیشان شهر (تاش).
صالحی، اسماعیل. (1387). ویژگی‌های محیطی فضاهای ایمن شهری، چاپ اول، تهران: وزارت مسکن و شهرسازی، مرکز تحقیقات و مطالعات شهرسازی و معماری.
طباطبایی، ملک. (1390). دیوارهای شهری و نقش آنها در کیفیت محیط. چاپ اول، تهران: انتشارات آرمان شهر.
ضیافتی بافراست، عباس. (1387). اصول و ضوابط برنامه‌ریزی شهری در برج‌سازی، چاپ اول، مشهد: انتشارات سخن گستر و معاونت پژوهشی دانشگاه آزاد اسلامی مشهد.
فرید تهرانی، سایه. (1390). ترس در فضای شهری، چاپ اول، تهران: انتشارات آرمانشهر.
عمید، حسن. (1363). فرهنگ فارسی عمید، چاپ اول، تهران: مرکز نشر امیرکبیر.
عندلیب، علیرضا. (1392). اصول نوسازی شهری؛ رویکردی نو به بافت فرسوده شهری، چاپ دوم، تهران: انتشارات آذرخش.
کارمونا، متیو؛ هیث، تیم؛ آک، تانر و تیسدیل، استیون. (1388). فضاهای عمومی فضاهای شهری، ابعاد مختلف طراحی شهری، ترجمه: فریبا قرایی، مهشید شکوهی، زهرا اهری، اسماعیل صالحی، تهران: انتشارات دانشگاه هنر.
گلکار، کوروش. (1393). ایجاد مکان پایدار: تأملاتی در نظریه طراحی شهری، چاپ دوم، تهران: انتشارات دانشگاه شهید بهشتی.
لانگ، جان، (2008). طراحی شهری، ترجمه: سید حسین بحرینی، چاپ دوم، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
مرکز مطالعات و تحقیقات شهری و معماری با همکاری معاونت پژوهشی و آموزشی مرکز. (1387). مجموعه نظریات و مباحث کارشناسی تدوین قانون جامع شهرسازی و معماری در ایران. (دومین کارگاه تخصصی)، چاپ اول، تهران: انتشارات مرکز مطالعات و تحقیقات شهری و معماری.
مسعود، محمد و بیگ‌زاده شهرکی، حمیدرضا. (1392). افزودن بناها در بافت‌های تاریخی: اصول طراحی و ضوابط ارزیابی، چاپ اول، تهران: انتشارات آذرخش.
مشهدی‌زاده دهاقانی، ناصر. (1393). تحلیلی بر ویژگی‌های برنامه‌ریزی شهری در ایران. چاپ دوازدهم، تهران: انتشارات دانشگاه علم و صنعت ایران.
مفیدی شمیرانی، سید مجید؛ کامران کسمایی، حدیث و مفیدی، محمدرضا. (1395). مسکن اجتماعی به‌عنوان نماد هویت، فرهنگ و پایداری. چاپ اول، تهران: انتشارات علم معماری سلطنتی.
معین، محمد. (1387). فرهنگ فارسی معین، فهیمه شهرابی، چاپ دوم، تهران: انتشارات نهال نویدان.
میثاقیان، غلامرضا. (1392). چهره‌ای زیبا از فرم و معنا (مقالاتی درباره مفاهیم اساسی شهر و معماری ایران)، چاپ اول، تهران: انتشارات آرمان شهر.
نقی‌زاده، محمد. (1395 الف). طراحی فضا و شهر شهری ایران (مبانی، اصول، معیارها و نمونه ها). تهران: انتشارات خورشید باران.
نقی‌زاده، محمد. (1395ب). نظریه فضای زندگی پاک: شهر ایده‌آل اسلام. تهران: دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات.
نقی‌زاده، محمد. (1395ج). شهر علوی (شهر ایده‌آل تحقق پذیر در جهان) چاپ اول، تهران: خورشید باران.
نقی‌زاده، محمد. (1395ب). نظریه فضای زندگی پاک: شهر ایده‌آل اسلام، چاپ اول. تهران: دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات.
نقی‌زاده، محمد. (1395ج). شهر علوی (شهر ایده‌آل تحقق‌پذیر در جهان)، تهران: انتشارات خورشید باران.
نقی‌زاده، محمد. (1395). نقش مسجد در زندگی شهری مسلمانان، چاپ اول، تهران: انتشارات جهاد دانشگاهی.
نقی‌زاده، محمد. (1393). شهر زیبا، (اصول، عوامل و معیارها)، اصفهان: سازمان فرهنگی تفریحی شهرداری اصفهان.
نقی‌زاده، محمد. (1389). تحلیل و طراحی فضای شهری (مبانی، تعاریف، معیارها و روش ها)، چاپ اول، تهران: نشر جهاد دانشگاهی.
واتسون، دونالد؛ پلاتوس، آلن جی و شیبلی، رابرت جی. (2010). مجموعه کامل استانداردهای طراحی شهری، ترجمه کیانوش ذاکر حقیقی، چاپ اول، تهران: انتشارات مرکز تحقیقات و مطالعات معماری و شهرسازی.
وزارت محیط‌زیست، حمل‌ونقل و مناطق / کمیسیون بریتانیا در معماری و محیط مصنوعی. (2008). براساس طرح: طراحی شهری در نظام برنامه‌ریزی: به‌سوی تجربه بهتر، ترجمه: رضا بصیری مژدهی و علیرضا دانش، چاپ اول، تهران: انتشارات طحان.
ویتیک، آرنولد. (2012). زیبایی‌شناسی: از دایره‌المعارف شهرسازی، ترجمه: علی اصغر ملک افضلی، تهران: مؤسسه انتشارات علم معمار.
اصغری، ریحانه. (1395). «شهر فشرده (با کاربری‌های مختلط)، رویکردی نو به بهره‌وری انرژی در شهرها». دانش نما، (3)، 98-104.
اکبری، پرویز و داودی، البرز. (1394). «نقش پیاده‌مداری در ارتقای هویت رفتاری شهروندان در فضای شهر اسلامی (مطالعه موردی: خیابان فردوسی، سنندج)». فصلنامه مطالعات شهر ایرانی اسلامی (20)، 49-59.
اخوان، آرمین؛ صالحی، اسماعیل و طغیانی، شیرین، (1397). «بررسی تأثیر عوامل محیطی- کالبدی بر زیست‌پذیری و کیفیت خیابان‌های شهری (مطالعه موردی: خیابان نادر و انقلاب ساری)، مجله جغرافیا و پایداری محیطی (27)، 15-29.
ایرانشاهی، ایو؛. گلنویی، محمود، (1396). «ارزیابی انطباق فضاهای شهری با شاخص‌های شهر دوستدار سالمند». مجله هوای شهر، (30)، 69-82.
حبیب‌زاده کوزه‌کنانی، سید جواد و عبدالله‌زاده طرف، اکبر. (1395). «طراحی شهری خیابان برای تقویت حس مکان. مطالعه موردی: خیابان گلشن راز شبستر». مجله پژوهش و برنامه‌ریزی شهری، (25)، 105-124.
سلیمانی، علیرضا؛ آفتاب، احمد، اسدی ایسیکن، مریم و مجنونی، علی، (1396). «بررسی تأثیر طراحی شهری بر رفتار و اخلاق شهروندان (مطالعه موردی: خیابان امام، مدرس و کاشانی ارومیه)». جغرافیای تحقیقات شهرسازی (2)، 289-314.
شهابیان، پویان و پیرایگر، میلاد. (1392). «بررسی پایداری اجتماعی در خیابان مطهری و بهمن رشت». مجله معماری و شهرسازی آرمان شهر، (11)، 363-372.
عابدپور، الهه و طبائیان، سیده مرضیه. (1397). «بررسی ویژگی‌های منظر در خیابان‌های شهرهای اسلامی (مطالعه تطبیقی بین سه خیابان در شهر مالاکا مالزی و خیابان هاهر باغ اصفهان)». مجله معماری، (3)، 14-1.
عبدالهی، مهدی؛ قاسم‌زاده، بهنام و رهبری پور، کسری. (1392). «تأثیر نگاه بناها بر تصویر ذهنی شهروندان تبریزی (مطالعه موردی: خیابان تاریخی تربیت)». فصلنامه ایران‌شناسی اسلامی، (11)، 65-71.
علی‌پور اصفهانی، مریم؛ زمانی، بهادر و شاهیوندی، احمد. (1397). «تدوین الگوی نظری عوامل مؤثر بر زیست‌پذیری اجتماعی خیابان (مطالعه موردی: خیابان تاریخی سپه، اصفهان)». مجله علمی-پژوهشی مرمت و بازسازی ایران. معماری، (15)، 119-135.
علیزاده مقدم، سمیرا؛ ذاکریان، ملیحه و تشکری، بابک. (1397). «بازطراحی مسیر عابر پیاده با رویکرد ارتقای کیفیت حضور مردم در بافت تاریخی یزد، مطالعه موردی: پیاده راه خیابان فرخی یزد». مجله پژوهش و برنامه‌ریزی شهری، (34)، 133-148.
قربانی، نفیسه؛ اسدی کردشلی، قاسم و شریعتی، محبوبه. (1393). «بررسی تأثیرات طراحی روشنایی واحدهای تجاری در آلودگی نوری کلانشهرها.L (مطالعه موردی خیابان جمهوری تهران)، فصلنامه هنرهای تجسمی نقش‌مایه، (20)، 51-56،
نقسان محمدی، محمدرضا و دهقان، فاطمه. (1393). «طراحی بوم در طراحی فضاهای اوقات فراغت شهری ایران، بررسی تطبیقی ابعاد و مؤلفه‌های سرزندگی در خیابان قیام و دهم فروردین یزد». فصلنامه مطالعات شهر اسلامی ایرانی (16)، 69-55.
نقسان محمدی، محمدرضا؛ دهقان، فاطمه و منتظری، مرجان. (1391). «طراحی فضای شهری دوستدار محیط‌زیست در توسعه‌های نوین شهری: تطبیق توسعه و پایداری با تأکید بر طراحی دوستدار محیط‌زیست در خیابان‌های یزد». مجله شهری و معماری و بومی، (2)، 81-98.
مجیدی، فاطمه سادات و تیموری، سیاوش. (1390). «مطالعه موردی خیابان چهارباغ برای بهبود دسترسی معلولان جسمی و جانبازان». مجله علمی-پژوهشی طب جناز، (11)، 36-44.