مطالعات هنر اسلامی

مطالعات هنر اسلامی

هنر‌های پنج‌گانه تزیین سقف و قالی ایرانی به عنوان معیاری در شکل‌دهی به تناسبات فضایی خانه قاجاری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه معماری، دانشکده هنر و معماری، واحد تهران غرب، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
2 استادیار و هیئت علمی گروه معماری، دانشکده هنر و معماری، واحد تهران غرب، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
10.22034/ias.2021.252020.1432
چکیده
هندسه در عین مجردبودنش مهم‌ترین زبانی است که معمار به‌وسیلة آن کیفیت­های ویژه فضایی را می­آفریند. عوامل متعددی در تعیین تناسبات هندسی فضای خانه نقش دارد. پرداختن به «سقف و کف» فضای داخلی خانه مهم‌ترین عامل شکل­گیری تناسبات پلان خانه دوره قاجار می­باشد. «هنر­های پنج­گانه تزئین سقف» (تزئینات مربوط به سقف اتاق) و قالی ایرانی و تناسبات هندسی آن از عناصر تعیین تناسبات کف خانه­های ایرانی دوره قاجار می­باشد. روش کار، استدلال منطقی از نوع توصیفی- تحلیلی و شامل دو مرحله است؛ اول، مطالعات کتابخانه­ای و استدلال برای تبیین اعتبار درونی هندسه خانه ایرانی؛ دوم، تفسیر رابطه جدید میان یافته­های حاصل شده از تناسبات متغیرهای اصلی و بررسی رابطه میان این متغیر­ها و اولویت‌بندی میان آن­ها است. اکثر خانه­های گروه عوام جامعه به دلیل شرایط اقتصادی الزامی به ایجاد تزئینات در سقف خانه­ها نداشته­اند، اما مفروش‌کردن کف با قالی جزء الزامات خانه­ها بوده، در نتیجه محاط‌شدن اتاق بر اساس ابعاد استاندارد قالی از خصوصیات اتاق با کیفیت محسوب می­شده است. ابعاد فرش نیز تابع تزئینات سقف بوده است.
اهداف پژوهش:

شناسایی معیار­های اصلی تعیین‌کنندۀ در شکل­گیری هندسه پلان خانه­های دوره قاجار.
مشخص‌شدن رابطۀ بین عوامل مؤثر در تناسبات فضایی خانه‌های قاجاری.

سؤالات پژوهش:

تأثیر روش‌های تزئین سقف تناسبات فضایی در خانه­های قاجاری چگونه بوده است؟
رابطه میان فرش کف (قالی) با تناسبات فضایی در خانه­های قاجاری چگونه بوده است؟
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

“Five arts of ceiling decoration” and “Iranian Carpets”; Criterion in Shaping Geometric proportions in Qajar Houses

نویسندگان English

Sajad Bashiri 1
Fariborz Dolatabadi 2
1 Department of Architecture, Faculty of Art and Architecture, West Tehran Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran.
2 Assistant Professor and Faculty of Architecture, Faculty of Art and Architecture, West Tehran Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran

کلیدواژه‌ها English

decorating the roof
Islamic Art
Persian Carpet
Qajar Houses
Geometric Proportions
السعید، عصام؛ پارمان، عایشه. (1363). نقش­های هندسی در هنر اسلامی. مترجم: مسعود رجب‌نیا، تهران: سروش.
بزرگمهری، زهره. (1385) هندسه در معماری، چاپ سوم تهران: میراث فرهنگی کشور
بمانیان، محمدرضا؛ اخوت، هانیه و بقایی، پرهام. (1389). کاربرد هندسه و تناسبات در معماری، تهران: انتشارات هله/طحان.
بلیلان اصل، لیدا و همکاران. (1390). «بررسی ویژگی­های هندسی گره­ها در تزئین­های اسلامی از دیدگاه هندسه فراکتال». فصلنامه مطالعات شهر ایرانی- اسلامی، شماره 6، 1.
پورنادری، حسین. (1387). کتاب ماه هنر، شماره119، تهران: مؤسسه فرهنگی تکوک زرین.
رئیسی، مهدی؛ بمانیان، محمدرضا؛ تهرانی، فرهاد. (1392). «بازنگری در مفهوم کاربندی بر مبنای هندسه نظری، عملی و نقش ساختمانی». دوفصلنامه علمی-پژوهشی مرمت و معماری ایران، شماره پنجم، 53-33.
رئیس‌زاده، مهناز و مفید، حسین. (1384). احیای هنرهای ازیاد رفته. چاپ دوم، تهران:  مولی.
زمرشیدی، حسین. (1365). گره چینی در معماری اسلامی و هنر­های دستی. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
ژوله، تورج. (1393). پژوهشی در فرش ایران. چاپ دوم، تهران: انتشارات یساولی.
حجازی، مهرداد. (1387). «هندسه مقدس در طبیعت و معماری ایرانی». مجله تاریخ علم، شماره 7، 17-4.
حلّی، سید اکبر. (1365). گره­ها و قوسها در معماری اسلامی. قم: مهر.
صباغ‌پور، طیبه؛ شایسته‌‌فر، مهناز. (1388). «بررسی طرح­ها و نقوش قالی­های قاجار موزه فرش ایران»، شماره 14، فصلنامه علمی- پژوهشی گلجام، انجمن علمی فرش ایران، 112-89.
شعرباف، اصغر. (1385). گره و کاربندی. تهران: سبحان نور.
لرزاده، حسین. (1360). احیای هنرهای از یاد رفته. جلد 1 و 2، تهران: مولی.
لرزاده، حسین. (1358). احیای هنرهای از یاد رفته. به کوشش محمد خواجوی: بی‌جا.
منتظر، بهناز؛ سلطان‌زاده، حسین. (1397). «بازتاب نقش پنج‌ضلعی منتظم در نقوش هندسی معماری اسلامی ایران». مطالعات هنر اسلامی، شماره 30، 40-15.
مکی­نژاد، مهدی. (1394). «کاشی­کاری مقرنس در معماری ایرانی». فصلنامه تخصصی دانش مرمت و میراث فرهنگی، شماره6، 29-12.
نظری، سهیل؛ مظاهریان، محمد؛ معماریان، غلامحسین و کاظم‌پور، حمیدرضا. (1396). «گونه‌شناسی و تحلیل هندسی و سازه­ای یزدی­بندی در معماری ایران». نشریه هنرهای زیبا، دوره 22، شماره 1، 64-53.
نجیب اوغلو، گل‌رو. (1995). هندسه تزئین در معماری اسلامی. ترجمه: مهرداد قیومی بید هندی، تهران: روزنه.
ویلبر، دونالد. (1365). معماری اسلامی ایران در دورة ایلخانان. ترجمه: عبدالله فریار، چاپ دوم، تهران: علمی و فرهنگی.
یزدی، یاسمن؛ شمیرانی، سید مجید و اعتصام، ایرج. (1398). «معیارهای طراحی در ساختار حیاط مرکزی و تالار تابستان‌نشین خانههای قاجار یزد». مطالعات هنر اسلامی، شماره 34 ، 111-93.
Bonner, J. (2017). Islamic Geometric Patterns. SantaFe, New Mexico, USAHarmsen, Silvia. (2006). Algorithmic Computer Reconstructions of Stalactite Vaults -Muqarnas  in Islamic Architecture. Thesis doctorate of the Natural Sciences and Mathematics Faculty Total of the Ruprecht-Karls-Universität Heidelberg.
Fernandez Puertas, A. (1993). Mukarbas In Encyclopaedia of Islam, Vol. VII, pp. 500-501. E.J.Brill, Leiden-New York.