مطالعات هنر اسلامی

مطالعات هنر اسلامی

جایگاه ایزد مهر در متون آیینی کهن و سلسله های باستانی ایران و انعکاس آن بر نگاره های اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه تاریخ، واحد نجف‌آباد، دانشگاه آزاد اسلامی، نجف‌آباد، ایران
2 گروه تاریخ، واحد نجف‌آباد، دانشگاه آزاد اسلامی، نجف‌آباد، ایران.
10.22034/ias.2022.331150.1880
چکیده
از زمان‌های بسیار کهن ایزد مهر مورد پرستش اقوام آریایی بود. صفات منحصربه‌فردی که برای این ایزد برشمرده‌اند؛ مانند، دوستی، نور، فروغ، خورشید، عهد و میثاق، وی را خدایی خاص و محبوب برای پرستش قرار داده است. در تاریخ اسطوره‌های ایرانی نیز نقش‌آفرینی در پیروزی فریدون بر ضحاک در هفتمین‌ماه سال و یا آغاز پادشاهی وی را در ماه مهر می‌توان پیدا کرد. مهر خدایی آرام‌بخش، نیکخواه و پشتیبان اعمال و مناسبات شرافتمندانه بوده و برخلاف خدای ورونه که دهشتناک و خشن معرفی شده است، دشمن خشونت و تندی است. مهر ایرانی نیز همان مفاهیم لطف و مهربانی مهر هندی را دربردارد. نام او همواره با مظاهر آسمانی چون خورشید و ستارگان و ماه پیوند خورده است. پژوهش حاضر به روش توصیفی و تحلیلی و با تکیه بر داده‌های منابع کتابخانه‌ای به رشتۀ تحریر درآمده است. یافته‌های پژوهش حاکی از این است که ایزد مهر در میان قوم آریایی‌های باستان به‌عنوان خدای بزرگ عهد و پیمان و فروغ روشنایی خورشید از منزلت و مقام سترگی برخوردار بود؛ به‌طوری‌که جایگاه والای این ایزد پس از مهاجرت آنان به هند و ایران در کنار سایر خدایان حفظ گردید. در منابع ودایی ایزد مهر دارای صفات و کارکردهای منحصربه‌فردی است که این ویژگی‌های در مراتب و اشکال دیگری در منابع زرتشتی نمود یافته است و جایگاه ویژه‌ای را برای وی در سلسله‌های هخامنشی تا ساسانیان ترسیم کرده است. نماد مهر در هنر اسلامی به‌خصوص در نگارگری اسلامی نیز تداوم یافته است.
اهداف پژوهش:

بررسی نقش ایزد مهر در ایران باستان.
بررسی جایگاه ایزد مهر نگاره‌های دورۀ اسلامی.

سؤالات پژوهش:

جایگاه ایزدمهر در سلسله‌های هخامنشی تا ساسانیان چگونه بوده است؟
انعکاس جایگاه ایزدمهر بر نگاره‌های اسلامی چگونه است؟
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

The place of Izad Mehr in ancient religious texts and ancient dynasties of Iran and its reflection on Islamic paintings

نویسندگان English

Mohammad Reza Bavandpor 1
Nasser Jadidi 2
Shokouhosadat Arabi Hashemi 2
1 Department of History, Najafabad Branch, Islamic Azad University, Najafabad, Iran
2 Department of History, Najafabad Branch, Islamic Azad University, Najafabad, Iran.

کلیدواژه‌ها English

Izadmehr
Avesta
Ain Mehr
Vedas
بالاتو، کلوسکا، و دیگران. (1385). دین مهر درجهان باستان. ترجمه: مرتضی ناقب‌فر، تهران: انتشارات ققنوس.
بویس، مری. (1388). جستاری در فلسفه زرتشتی «مجموعه مقالات». ترجمه: سعید زارع و همکاران، تهران: نو.
بویس، مری. (1386). دیانت زرتشتی در دوران متاخر، دیانت زرتشتی، ترجمه: فریدون و همن، تهران: نشرجامی.
بیات، عزیزالله. (1365). کلیات تاریخ تمدن ایران پیش از اسلام. تهران: دانشگاه شهید بهشتی.
بیوار، اده. (1383). تاریخ سیاسی در دوره اشکانیان، تاریخ ایران، گردآورنده احسان یارشاطر، ترجمه: حسن انوشه، چاپ سوم، تهران: انتشارات امیرکبیر.
پریسکوف. (1385). «راه‌های مهرپرستی آغازین» دین مهر در جهان باستان. مجموعۀ گزارش های دومین کنگره بین‌المللی مهرشناسی، ترجمه: مرتضی ثاقب‌فر، تهران: توس.
پوردادود، ابراهیم. (1354). گات‌ها، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
پوردادود، ابراهیم. (1380). یسنا، بخشی از اوستا، تهران: انتشارات اساطیر.
پورداود، ابراهیم؛ مرتضی، گنجی. (1343). آناهیتا، پنجاه گفتارپور داود، تهران: نشر امیرکبیر.
تیمه-پ، توبینگن. (1393). مفهوم میترا در باور آریایی، دین مهر در جهان باستان، مجموعه گزارش‌های اولین کنگره مهرشناسی، ترجمه: مرتضی ثاقب‌فر، تهران: انتشارات توس.
جلالی نائینی، محمدرضا. (1384). توضیح‌الملل، تهران: نشر اقبال.
خدادادیان، اردشیر. (2537). «دین اشکانیان». مجله بررسی‌های تاریخی، شماره76 ، ص320.
داندامایف، محمد. (1386). ایران در دوران نخستین پادشاهان هخامنشی. ترجمه روحی ارباب، چاپ چهارم،  تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
دومزیل، ژرژ و همکاران. (1391). جهان اسطوره‌شناسی. ترجمه: جلال ستاری، تهران: نشرمرکز.
دیاکونف، میخیلویچ. (1351). تاریخ ماد، مترجم: کریم کشاورز، تهران: انتشارات پیام.
رضی، هاشم. (1359). آیین مهر، میترایسم، تهران: انتشارات فروهر.
شجاع دل، علیپور. (1384). «پیشینه مهرپرستی و نیایشگاه مهر و رجوعی مراغه». فصلنامه تاریخ پژوهی، شماره 25-24.
کالج، مالکوم. (2537). پارتیان، ترجمه: مسعود رجب‌نیا، چاپ دوم، تهران: انتشارات سحر.
کومون، فرانتس. (1386). دین مهری، ترجمه: احمد جودانی، تهران: نشر ثالث.
گیرشمن، رومن. (1385). ایران از آغاز تا اسلام، ترجمه: محمد معین، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
فرای، ریچارد نلسون. (1392). میترا در تاریخ ایران دین مهر در جهان باستان، مجموعه گزارش‌های دومین کنگره بین‌المللی مهرشناسی، ترجمه: مرتضی ثاقب‌فر، تهران: انتشارات توس.
مزداپور، کتایون و همکاران. (1395). ادیان و مذاهب در ایران باستان، تهران: انتشارات سمت.
نفیسی، سعید. (1384). تاریخ تمدن ایران ساسانی، تهران: انتشارات اساطیر.
نجمی، شمس‌الدین. (1384). «مهر، خدای صلح و پیمان»، مجله مطالعات ایرانی، شماره هفتم، نشر دانشگاه شهید باهنر، کرمان.
ورستاندیک، آندره. (1386). تاریخ امپراطوری اشکانیان، ترجمه: محمود به فروزی، تهران: جامی.
ورمازرن، مارتین. (1371) دانشنامه ، مزدیسنا، تهران: نشرنی.
ورمازرن، مارتین. (1383). آیین میترا، ترجمه: بزرگ نادرزاده، چاپ چهارم، تهران: نشر چشمه.
ورمازرن، مارتین. (1393). آیین میترا، تهران: نشر چشمه.
ویل، ارنست. (1393). خاستگاه و سرشت دین میترا «مجموعه گزارش‌های دومین کنگره بین‌المللی مهرشناسی». ترجمه: مرتضی ثاقب‌فر، تهران: نشر توس.
هینلز،جان. (1385). شناخت اساطیر ایران. ترجمه: ژاله آموزگار و احمد تفضلی، تهران: نشرچشمه.
یاخوندا، اوترخت. میترا در هند، دین مهر در جهان باستان، مجموعه گزارش‌های دومین کنگره.
یشت‌ها. (1377). تفسیر و تألیف داوود ابراهیم پور. تهران: اساطیر.
یشت‌ها. (1394). تفسیر و تألیف داوود ابراهیم‌پور، تهران: اساطیر.
Anklesaria, E.T.D. (ed). 1913. Danak-u Mainyo – I Khard. Bombay.
Boyce, M.1975 a, A. History of Zoroastrianism: the early period. Vol.I. leiden koln; Brill
Humbach, H. 1959. Die Gathas des Zarathustra. Vol. I. Heidelberg: Carl Winter.
Wiesbaden, 1998, Zamyad Yasht: Yasht 19 of the younger Avesta
Porphyry, 2000, on Abstinance from killing animals (G. clark, Trans) London: Bloomsbury