مطالعات هنر اسلامی

مطالعات هنر اسلامی

استعاره های مفهومی در حوزه عرفان و هنر با تاکید بر ترکیبات گروه اسمی و عناصر نمادین

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه زبانشناسی، واحد اردبیل، دانشگاه آزاد اسلامی، اردبیل، ایران
2 گروه زبانشناسی، واحد اردبیل، دانشگاه آزاد اسلامی، اردبیل، ایران.
10.22034/ias.2022.337607.1928
چکیده
زبان عرفانی همواره از مفاهیم انتزاعی سخن می‌گوید و بدین‌جهت برای قابل‌درک شدن، پیوسته از استعاره‌های مفهومی که خود زنجیروار به‌هم‌پیوسته‌اند، بهره می‌گیرد. کاربرد استعاره‌های مفهومی در هر  هنر و متنی، نشان از بینش گوینده و تجربۀ زیستۀ است که او دارد. تجربه‌های زیستۀ عارف که از برخورد با امور غیبی به‌دست می‌آید، به کمک زبان رمزی و استعاری، در انتقال مفاهیم به‌کار گرفته می‌شوند. در ترکیبات زبان عرفانی، بدون استفاده از استعارهای مفهومی، درک مفاهیم عرفانی آسان نخواهد بود. این پژوهش در چارچوب زبان‌شناسی شناختی و با تکیه‌بر نظریۀ استعارۀ مفهومی، به معرفی برخی ترکیبات نو در عرفان پرداخته است. برای انجام این پژوهش، از سه فرهنگ دهخدا، سخن و عرفان، تعدادی از واژه‌های ترکیبی که به فارسی امروز نزدیک هستند، انتخاب و بررسی‌شده‌اند. پژوهش حاضر به روش توصیفی-تحلیلی و کتابخانه‌ای است. آنچه از دستاوردهای این پژوهش حاصل گردید بیانگر این امر است که استعارۀ ساختاری پربسامدترین نوع استعاره مفهومی در اصطلاحات عرفانی است و عارفان تمایل بیشتری به کاربرد معانی استعاری برای تولید و درک اسم‌های مرکب در حوزه عرفان دارند. استعاره توانمندترین ابزار زبانی در بیان شناخت عارفانه از هستی است که برای بیان معانی پیچیده، مبهم، عمیق و گاه ناگفتنی به‌کار گرفته می‌شود. در هنر اسلامی نیز نمادپردازی و کاربرد استعاره‌های مفهومی جایگاه مهمی دارد.
اهداف پژوهش:

تعیین فرایندهای شناختی دخیل در شکل‌گیری اسم‌های مرکب زبان فارسی (استعاره) در حوزه عرفان هنر.
مشخص کردن میزان خلاقیت فرایند ترکیب باتوجه‌به چارچوب نظری بنسز.

سؤالات پژوهش:

فرایندهای شناختی دخیل در شکل‌گیری اسم‌های مرکب زبان فارسی (استعاره) در حوزه عرفان و هنر اسلامی کدام‌اند؟
میزان خلاقیت فرایند ترکیب باتوجه‌به چارچوب نظری بنسز چگونه است؟
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Conceptual metaphors in the field of mysticism and art with emphasis on nominal group compositions and symbolic elements

نویسندگان English

Zahra Mohammadi 1
Farshid Samaei 2
Marzieh Senaati 2
Mohammad Reza Razavi 1
1 Department of Linguistics, Ardabil Branch, Islamic Azad University, Ardabil, Iran
2 Department of Linguistics, Ardabil Branch, Islamic Azad University, Ardabil, Iran.

کلیدواژه‌ها English

Conceptual metaphor
mapping
cognition
the realm of mysticism
ابرقوهی، ابراهیم. (1397). مجمع‌البحرین. به کوشش نجیب مایل هروی، تهران: مولی.
استعلامی، محمد. (1399). تذکره‌الاولیا.چ 31. تهران: نشر زوار.
ایزوتسو، توشیهیکو. (1379). صوفیسم و تائوئیسم. ترجمه محمدجواد گوهری. تهران: روزنه.
بابایی، مونا. (1395). استعاره در گفتمان صوفیه با تکیه‌بر متون عرفانی قرن ششم. رساله دکتری. دانشگاه تهران.
برزگر خالقی، محمدرضا. (1398). شاخ نبات. تهران: نشر زوار.
پورابراهیم، شیرین. (1388). بررسی زبان‌شناختی استعاره در قرآن: رویکرد نظریه معاصر، پایان‌نامه دکتری گروه زبانشناسی، تهران: دانشگاه تربیت مدرّس.
تیلیش، پل. (1375). پویایی ایمان، ترجمه حسین نوروزی، تهران: حکمت.
جبری، سوسن. (1387). «استعاره در زبان عرفانی میبدی». فصلنامه کاوش‌نامه، دوره 9، شماره 17، 57-29.
جلیلی، سمیه. (1395). «استعاره و کاربرد آن در معماری اسلامی». چهارمین کنفرانس ملی توسعه پایدار در علوم جغرافیا و برنامه‌ریزی، معماری و شهرسازی.
ذوالفقاری، ا؛ و عباسی، ن. (1394). «استعاره مفهومی و طرح‌واره‌های تصویری در اشعار ابن‌خفاجه». پژوهش‌های ادبی و بلاغی، 3(3)، 105-120.
رجبی، جلیلوند. (1400). «بررسی کارکرد استعاری اشکال انسانی در نگارگری مکتب هرات و تبریز دو». گرافیک نقاشی، دوره4، ش7، 54-41.
 زرقانی سید مهدی و همکاران. (1392). «تحلیل شناختی استعاره‌های عشق در غزلیات سنایی». جستارهای ادبی. دوره­ 46، شماره­ 3، 30-1.
دباغ، محمدحسین. (1393). مجاز در حقیقت؛ ورود استعاره‌ها در علم. تهران: نشر هرمس.
دیلمقانی، سمیرا. (1392). استعاره‌های مفهومی در سمک عیار. پایان‌نامه­ کارشناسی‌ارشد. دانشگاه آزاد واحد علوم تحقیقات تهران.
عباسی، زهرا. (1397). «استعاره مفهومی عشق و خوشه‌های معنایی مرتبط با آن در تذکره­‌الاولیای عطار». پژوهش‌های ادب عرفانی (گوهر گویا).12(2)، 117-146.
علامی ذوالفقار؛ کریمی، طاهره. (1395). «تحلیل شناختی استعاره­ مفهومی جمال در مثنوی و دیوان شمس». مجله زبان و ادبیات فارسی، دوره­ 24، شماره­ 80، 137‑159.
قاسم‌زاده، سیدعلی. (1398). «استعاره مفهومی در نظام فکری نعیم فراشری». مطالعات زبانی و بلاغی، 10(20)، 416-389.
گوهرین، سیّد صادق. (1386). شرح اصطلاحات تصوّف (9 جلدی). تهران: زوار.
لاهیجی، شمس‌الدّین محمد. (1387). مفاتیح الاعجاز فی شرح گلشن راز، مصحح: محمدرضا برزگر خالقی مطلق و عفت کرباسی. چ 7. تهران: نشر زوار.
لیکاف، جورج. (1390). نظریه­­ معاصر استعاره  مجموعه مقالات استعار، با همکاری گروه مترجمان، به کوشش فرهاد ساسانی، چ 2، تهران: سوره­ مهر.
مدنی، امیرحسین. (1397). «تطور استعاره عقل در غزلیات سنایی، عطار، مولانا». مجله پژوهش‌های ادب عرفانی (گوهر گویا). شماره ۴، 1.
میرحسینی، م و کنعانی، ا. (1399). «تحلیل شناختی استعاره‌های دل در مرصادالعباد». متن پژوهی ادبی (زبان و ادب پارسی)، 24(86)، 284-263.
نیلی‌پور، رضا. (1394). زبانشناسی شناختی؛ دومین انقلاب معرفت‌شناختی در زبان‌شناسی. تهران: نشر هرمس.
هاشمی، زهره. (1392). بررسی نظام‌های استعاری عشق در پنج متن عرفانی براساس نظریه استعاره شناختی، رساله­ دکتری، مشهد: دانشگاه فردوسی.
هجویری، ابوالحسن علی بن عثمان. (1387). کشف‌المحجوب. مقدمه، تصحیح و تعلیقات دکتر محمود عابدی. تهران: سروش.
همدانی، امید. (1387). عرفان و تفکر از تأملات عرفانی مولوی تا عناصر عرفانی در طریق هیدگر، تهران: نگاه معاصر.
Aitchison, J. (1989). Words in the mind: An introduction to the mental lexicon. Basil: Blackwell.
Bloomfield, L. (1933). Language. Chicago: Chicago University Press
Bauer, L. (1983). English Word –Formation. Cambridge: Cambridge University Press.
Benczes, R. (2006). Creative Compounding in English.Amsterdam/Philadelphia:John Benjamins
Cruse. A. (2006). A Glossary of Semantics and Pragmatics. Edinburgh: Edinburgh University Press.
Coulson, S. (2001). Semantic leaps: frame-shifting and conceptual blending in meaning construction. Cambridge: Cambridge University Press.
Dressler, W. U. (2006). Compound types. In G. Libben & G. Jarema (Eds.), The representation and processing of compound words Oxford: Oxford University Press.
Evans,V. and M. Green (2006). Cognitive Linguistics: An Introduction. Edinburgh: Edinburgh University Press.
Fauconnier, G. (1994). Mental spaces: Aspects of meaning construction in natural language. Cambridge: Cambridge University Press.
Fauconnier, G. & Turner, M. (1998b). Principles of conceptual integration. In J. P. Koenig (Ed). Spaces, Worlds, and Grammar. Chicago and London: University of Chicago Press.
Fauconnier, G. & Turner, M. (2003). Conceptual blending: form and meaning. Recherches en communication.
Grady, J.  (2000).  Cognitive mechanisms of conceptual integration.  Cognitive Linguistics. 
Haspelmath, M. and, A. D. Sims. (2010).2nd edition. Understanding Morphology. London: Hodder Education.
Kövecses, Z. (2002). Metaphor. A Practical Introduction: Oxford: Oxford University Press.
Lakoff, G. & Johnson. M. (1980). Metaphors We Live By. Chicago: Chicago University Press.
Lakoff, G. & M. Turner. (1989). More than cool reason: A field guide to poetic metaphor. Chicago, IL: University of Chicago Press
Nubiola, J. (2000). El valor cognitivo de las metáforas, Pamplona: P. Pérez-Ilzarbe y R. Lázaro, eds, Verdad, bien y belleza. Cuandolos filósofos hablan de los valores, Cuadernos de Anuario Filosófico, No. 103.
Radden, G. Köpcke, K. M. Berg, Th. & Siemund, P. (2007). The Construction of Meaning in Language. In G. Radden et al. (Eds.), Aspects of meaning construction. Amsterdam/ Philadelphia: John Benjamins.
Sapir, E. (1994) The Psychology of Culture: A Course of Lectures. Berlin: Mouto n de Gruyter.