مطالعات هنر اسلامی

مطالعات هنر اسلامی

جایگاه اصل «هویت» در تبیین مفهوم «محله اسلامی»

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری شهرسازی، گروه شهرسازی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
2 استادیار، گروه شهرسازی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
3 دانشیار، گروه شهرسازی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
10.22034/ias.2023.375336.2111
چکیده
تبیین ویژگی‌های محل سکونت مطلوب برای مسلمانان از مهم‌ترین موضوعات حوزۀ مطالعات «شهر اسلامی» است. کمبود منابع مکتوب و نیاز به توسعۀ مبانی نظری در این حوزه، همچنان انجام چنین پژوهش‌هایی را ضروری می‌سازد. این پژوهش ازنظر هدف، جزو پژوهش‌های بنیادی است. ابزار مطالعۀ اسنادی برای بررسی متون و تدقیق محتوای مطالب، و روش تجزیه‌وتحلیل کیفی با استفاده از استنتاج عقلی، جهت دستیابی به نتایج تحقیق مورداستفاده قرارگرفته است. در بخش چارچوب نظری، پس از بررسی مباحث «هویت»، ارتباط «جهان‌بینی» و «فرهنگ» با هویت و «هویت دینی»، «محله اسلامی» به‌مثابۀ «مکان» ایجادکنندۀ «هویت اسلامی» و اثرپذیر از آن تعریف می‌گردد. در بخش یافته‌های تحقیق، اصول «محله اسلامی» با استفاده از چارچوب مفهوم «مکان» که شامل بخش‌های «فرم، فعالیت و معنی» و ابعاد «کالبدی، عملکردی و ادراکی-شناختی» است، تبیین می‌شود. مبنا قرار دادن مفهوم «هویت»، اصول «عبودیت، معنویت‌گرایی، کمال‌گرایی» (سطح معنا)، اصول «حرمت‌گرایی، اصالت‌گرایی، اجتماع‌گرایی، محبت‌محوری، خدمت‌گرایی، همسایه‌گرایی» (سطح عملکرد)، و اصول «زمینه‌گرایی، آبادانی، پاکیزگی و طهارت» (سطح فرم)، و صفات و تجلیات ناشی از آن‌ها را برای «محله اسلامی» تعریف می‌نماید. در بخش نتیجه‌گیری، روابط میان مفاهیم زمینه‌ساز شکل‌گیری «محله اسلامی»، جایگاه اصل «هویت» و نحوۀ تأثیرگذاری آن در استنتاج «اصول و صفات محله اسلامی» تعریف‌شده است.
اهداف پژوهش:

تعریف مفهوم «محله اسلامی» به‌مثابۀ«مکان» ایجادکنندۀ «هویت اسلامی» و اثرپذیر از آن.
تبیین جایگاه اصل «هویت» و نحوۀ اثرگذاری آن بر تبیین اصول و صفات «محله اسلامی».

سؤالات پژوهش:

بر مبنای «جهان‌بینی توحیدی»، اصل «هویت» چگونه قابل‌تعریف خواهد بود؟
هویت اسلامی چه جایگاهی در تعریف مفهوم «محله اسلامی» دارد؟
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Defining The Concept Of “Islamic Neighborhood” Based On The “Identity” Principle

نویسندگان English

Marzieh Alzahra Nassirpour 1
Mohammad Naghizadeh 2
Zahra Sadat Saeedeh Zarabadi 3
1 PhD student in Urban Planning, Department of Urban Development, Science and Research Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran.
2 Assistant Professor, Department of Urban Development, Science and Research Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran.
3 Associate Professor, Department of Urban Planning, Science and Research Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran.

کلیدواژه‌ها English

Islamic city
Islamic neighborhood
identity
place
قرآن کریم.
ابن‌عربی، محمدبن‌علی. (1387). فصوص‌الحکم. با ترجمه محمد خواجوی. تهران: مولی.
امیرالمؤمنین. نهج‌البلاغه. تدوین توسط سید شریف رضی (1393). با ترجمه محمد دشتی. چاپ دوم. تهران: پیام عدالت.
ارباب، پارسا و همکاران. (1394). «تبیین معیارهای کلیدی فرآیند شکل‌گیری هویت مکان در توسعۀ شهری جدید (مطالعه موردی: منطقه 22 تهران)»، هنرهای زیبا،20(4)، 5-20.
بهزادفر، مصطفی. (1386). هویت شهر (نگاهی به هویت شهر تهران). تهران: نشر شهر.
پیرنیا، محمدکریم. (1380). سبک‌شناسی معماری ایرانی، تدوین توسط غلامحسین معماریان. تهران: پژوهنده.
تقویان، ناصرالدین‌علی. (1396). «هویت: میراثی از گذشته یا انتخابی برای آینده؟»، فصلنامه مطالعات میان‌رشته‌ای در علوم انسانی، 9(3)، 111-123.
جوادی، مهسا و همکاران. (1394). «درآمدی بر مفهوم هویت محیط انسان‌ساخت به‌وسیلۀ مؤلفه‌های مکان، فضا و کالبد، مدیریت شهری، (41)، 139-160.
حافظ‌نیا، محمدرضا؛ فرجی، محمدرضا. (1395). «بی‌هویتی مکانی و ناکامی جنبش‌های سیاسی، مطالعه موردی: حرکت‌های اعتراضی مردم بحرین پس از تخریب میدان لولو»، فصلنامه ژئوپلیتیک، 12(2)، 1-23.
حمزه‌نژاد، مهدی و همکاران. (1399). «بررسی امکان تفسیر و گونه‌شناسی شهرهای ایرانی-اسلامی براساس نظریه روح مکان شولتز، تعریف روح مکان شهرهای ایرانی-اسلامی و جست‌وجوی آرمان‌شهر ایرانی»، فرهنگ معماری و شهرسازی اسلامی، (1)5، 1-21.
خاکسار، ندا و همکاران. (1399). «بازشناسی عوامل سازنده سلسله‌مراتب نوری در فضای معماری ایرانی-اسلامی»، فصلنامه علمی-پژوهشی نقش‌جهان، (4)10، 277-286.
حبیبی، سید محسن. (1382). از شار تا شهر، چاپ چهارم. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
الحرّ العاملی، محمدبن‌الحسن‌بن‌علی‌بن‌الحسین. (1402ه‌ق/1982م.). الجواهر السنیّه فی الاحادیث القدسیّه. بیروت: مؤسسه الاعلمی للمطبوعات.
خمینی، روح‌الله. (1391). شرح دعای سحر (ترجمه فارسی)، چاپ سوم. تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (س).
دهنوی، حسین. (1389). نسیم مهر، پرسش و پاسخ تربیت کودک و نوجوان، چاپ چهاردهم. قم: خادم الرضا علیه‌السلام.
دانشپور، سید عبدالهادی. (1383). «درآمدی بر مفهوم و کارکرد هویت محیط انسان‌ساخت»، باغ نظر، 1(1)، 71-59.
داوری اردکانی، رضا. (1375). ملاحظاتی در باب مدینه اسلامی، آبادی، 6 (22)، 4-5.
راپاپورت، آموس. (1388). انسان‌شناسی مسکن، ترجمه: خسرو افضلیان. تهران: حرفه هنرمند.
رئوفی، محمود. (1389). «مؤلفه‌های هویت دینی»، دین و ارتباطات،  17(1-2 پیاپی 37-38)، 91-112.
زمانزاده دربان، زمزم. (1396). «سنخیت‌شناسی عوامل تأثیرگذار بر «هویت و حس مکان» در سیر تحول «نظریه محله» با رویکرد فراتحلیل»، مدیریت شهری، (48)، 65-68.
رفیع‌پور، فرامرز. (1377). آناتومی جامعه (مقدمه‌ای بر جامعه‌شناسی کاربردی)، چاپ اول. تهران: انتشار.
شاطریان، محسن، و همکاران. (1394). طبیعت و شهر در تعالیم و فرهنگ اسلامی، چاپ سوم. کاشان: مرسل (دانشگاه کاشان).
شیروانی، علی. (1390). ترجمه و شرح نهایه‌الحکمه علامه سید محمدحسین طباطبایی، ویرایش دوم. چاپ ششم. قم: دارالفکر.
صادقی، علیرضا؛ احمدی، فریال. (1393). خوانش مؤلفه‌های مکان در طراحی محیط شهری، علوم و تکنولوژی محیط‌زیست، 19(5)، 559-570.
طباطبایی، علامه محمدحسین. (1374). ترجمه تفسیرالمیزان، چاپ پنجم. ترجمه: سید محمدباقر موسوی همدانی. قم: انتشارات جامعه مدرسین حوزه علمیه.
عباسی ولدی، محسن. (1396). تا ساحل آرامش، بایدهای زندگی مشترک، قم: آیین فطرت.
علی‌الحسابی، مهران؛ چرب‌گو، نصیبه. (1394). «بازخوانی و تبیین ارتباط معنی و هویت مکان»، نشریه علمی-پژوهشی انجمن علمی معماری و شهرسازی ایران، (9)، 103-114.
علی‌الحسابی، مهران و همکاران. (1396). «ارائه مدل مفهومی معنای مکان و شاخص‌های تداوم آن (تحلیل پدیدارشناسانه تفسیری تجربیات زیسته افراد)»، باغ نظر، 14(52)، 26-17.
علی‌الحسابی، مهران و همکاران. (1395). «به‌کارگیری روش تحقیق روایتی در ارزیابی هویت مکان، بررسی موردی: شهر جدید فولادشهر»، نامه‌ معماری و شهرسازی، (16)، 51-68.
عمید، حسن. (1389). فرهنگ عمید، تدوین توسط عزیزالله علیزاده. تهران: راه رشد.
فیالکوف، یانکل. (1389). جامعه‌شناسی شهر، چاپ چهارم. با ترجمه عبدالحسین نیک گهر. تهران: آگه.
قاسمی اصفهانی، مروارید (1390). اهل کجا هستیم؟ (هویت‌بخشی به بافت‌های مسکونی)، چاپ دوم. تهران: روزنه.
کلینی، محمدبن‌یعقوب. (1369). اصول کافی، با ترجمه هاشم رسولی و جواد مصطفوی. تهران: کتاب‌فروشی علمیه اسلامیه.
کوئن، بروس. (1387). مبانی جامعه‌شناسی، ترجمه: غلام عباس توسلی و رضا فاضل، چاپ نوزدهم. تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی (سمت).
گیدنز، آنتونی. (1385). تجدد و تشخص (جامعه و هویت شخصی در عصر جدید)، چاپ چهارم. ترجمه: ناصر موفقیان. تهران: نشر نی.
لطف‌آبادی، محسن. (1392). «بازخوانی نظری مفهوم «هویت»»، خردنامه، (10)، 53-65.
نرج‌آبادی فام، مژگان و همکاران. (1400). «تحلیل معناشناختی سیمای شهر از منظر هویت اسلامی با تأکید بر برخی مجموعه‌های تجاری شهر تبریز»، فصلنامه مطالعات ملی، 22(3) 109-130.
متفکر، حسین. (1387). مرکب سیر و سلوک انسان در عرفان اسلامی، چاپ اول. بی‌جا: مدحت.
محمودیان، محمدرفیع. (1380). اخلاق و عدالت، چاپ اول. تهران: طرح نو.
مطهری، مرتضی. (1374). جهان‌بینی توحیدی (جلد دوم از دوره کتاب‌های مقدمه‌ای بر جهان‌بینی اسلامی)، چاپ هشتم. قم: انتشارات صدرا.
معین، محمد. (1386). فرهنگ معین، تدوین: توسط عزیزالله علیزاده، چاپ چهارم. تهران: ادنا کتاب راه نو.
نسفی، عزیزالدین. (1372). انسان کامل، تدوین توسط ماریژان موله و پیشگفتار توسط هانری کربن، با ترجمه ضیاءالدین دهشیری، چاپ سوم. تهران: طهوری.
نصر، طاهره (سها). (1395). هویت کالبدی شهر؛ مفاهیم و نظریات (مورد کاوی شهرهای شیراز، اصفهان، یزد و بوشهر)، چاپ اول. تهران: دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات.
نصیرپور، محمدعلی. (1384). نقش دولت‌مردان در تغییر فرهنگ سیاسی جامعه، چاپ اول. قم: دار النشر اسلام.
نصیرپور، مرضیه الزهرا. (1401). تبیین مبانی و صفات محله ایرانی-اسلامی (رساله دکتری رشته شهرسازی)، به راهنمایی محمد نقی‌زاده و مشاوره زهراسادات سعیده زرآبادی. تهران: دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات تهران.
نقی‌زاده، محمد. (1396). شهر اسلامی از اندیشه تا ظهور، چاپ اول. تهران: سازمان انتشارات جهاد دانشگاهی.
نقی‌زاده، محمد. (1392). «تأملاتی در مبادی شهر اسلامی( در متون و تاریخ)«، مجله کتاب ماه هنر، 178، 15-4.
نقی‌زاده، محمد. (1391). شهر بیداری. تهران: دانشگاه آزاد اسلامی، واحد علوم و تحقیقات.
نقی‌زاده، محمد. (1395). نظریه فضای حیات طیبه: شهر آرمانی اسلام. تهران: دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات.
نقی‌زاده، محمد. (1393). هویت شهر، مبانی، مؤلفه‌ها، جلوه‌ها، چاپ اول. تهران: جهاد دانشگاهی.
نقی‌زاده، محمد. (1396). شهر اسلامی از اندیشه تا ظهور، چاپ اول. تهران: سازمان انتشارات جهاد دانشگاهی.
نیک گهر، عبدالحسین. (1392). مبانی جامعه‌شناسی، چاپ سوم. تهران: توتیا.
واخ، یوآخیم (1380). جامعه‌شناسی دین، با ترجمه جمشید آزادگان، چاپ اول. تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت).
هیلن برند، روبرت. (1389). معماری اسلامی، شکل، کارکرد و معنی، ترجمه: باقر آیت‌الله‌زاده شیرازی، چاپ پنجم. تهران: روزنه.
https://fa.wikishia.net
https://hadith.inoor.ir
https://wiki.ahlolbait.com