مطالعات هنر اسلامی

مطالعات هنر اسلامی

تأویل متون وحیانی کتیبه‌ها با روایتگری محراب مسجد جامع کرمان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
سید مجید هاشمی طغرالجردی 1
مهدی معافی گِوِر 2
امیرحسین شیردل 3
1 استادیار، گروه معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه تربیت دبیر شهید رجایی، تهران، ایران.
2 دانشجوی کارشناسی ارشد، گروه معماری، دانشکده هنر و معماری صبا، دانشگاه شهید باهنر، کرمان، ایران.
3 گروه معماری، دانشکده معماری و شهرسازی، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران.
10.22034/ias.2026.562669.2441
چکیده
کتیبه‌های مساجد به‌ویژه در فضای محراب صرفاً عناصر تزئینی یا آرایه‌های بصری محسوب نمی‌شوند بلکه واجد ساختاری معناشناختی و نمادین هستند که در پیوندی عمیق با سازمان فضایی، کارکرد آیینی و تجربه‌ی ادراکی مخاطب معنا می‌یابند. این کتیبه‌ها با انتخاب آیات قرآنی، نحوه‌ استقرار، توالی متنی و ارتباط با سایر عناصر کالبدی به‌مثابه متنی فضایی عمل کرده و امکان خوانش چندلایه تأویلی و روایت‌محور را فراهم می‌سازند. پژوهش حاضر با هدف بررسی ظرفیت‌های تأویلی و روایت‌گرایانه‌ی کتیبه‌های محراب مسجد جامع کرمان انجام شده و در پی آن است تا نقش این کتیبه‌ها را در شکل‌دهی به معنا و هدایت تجربه‌ قدسی مخاطب تبیین کند. روش تحقیق در این پژوهش کیفی و مبتنی بر رویکرد تفسیری و تاریخی است. داده‌ها از طریق مطالعات اسنادی، مشاهدات میدانی از فضای محراب و تحلیل تفسیری آیات قرآنی گردآوری شده‌اند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که چینش هدفمند آیات، توالی معنادار متون و جایگاه فضایی کتیبه‌ها در محراب مسجد جامع کرمان زمینه‌ شکل‌گیری نوعی روایت معنایی پیوسته را فراهم می‌آورد که مفاهیم بنیادینی چون نبوت، امامت و هدایت الهی را در قالب ساختاری منسجم بازنمایی می‌کند. بر این اساس می‌توان محراب مسجد جامع کرمان را به‌عنوان بستری برای روایت‌گری فضایی و معناپردازی قدسی در معماری اسلامی دانست.
اهداف پژوهش:
1. عبور از نگاه صرفاً صوری و پرداختن به لایه‌های معنایی و روایی معماری مذهبی
2. واکاوی نحوه انتقال مفاهیم قدسی در کالبد مسجد جامع کرمان
سوالات پژوهش:
1. کارکرد روایی و تفسیری کتیبه‌ها در ساختار فضایی مسجد جامع کرمان چگونه است؟
2. کتیبه‌های این محراب چه روایت و مفهومی را در بردارند؟
کلیدواژه‌ها
تأویل متون
روایت‌گری فضایی
کتبیه‌نگاری قرآنی
رمزگان معماری
محراب مسجد جامع کرمان
موضوعات

عنوان مقاله English

Interpretation of the Revelatory Texts of the Inscriptions through the Narration of the Mihrab of the Jameh Mosque of Kerman

نویسندگان English

Seyed Majid Hashemi 1
Mahdi Moafi Gever 2
Amir Hossein Shirdel 3
1 Assistant Professor, Department of Architecture, Faculty of Architecture and Urban Planning, Shahid Rajaee Teacher Training University, Tehran, Iran.
2 M.Sc. in Architecture Student, Department of Architecture, Saba Faculty of Art and Architecture, Shahid Bahonar University of Kerman, Kerman, Iran.
3 Department of Architecture, Faculty of Architecture and Urban Planning , Shahid Beheshti University, Tehran, Iran.
چکیده English

The inscriptions of mosques, especially within the space of the mihrab, are not merely decorative elements or visual ornaments, but possess a semantic and symbolic structure that acquires meaning in deep connection with spatial organization, ritual function, and the perceptual experience of the audience. These inscriptions, through the selection of Quranic verses, their placement, textual sequence, and their relationship with other physical elements, function as a spatial text and enable multi-layered interpretative and narrative readings. The present research aims to examine the interpretative and narrative capacities of the inscriptions of the mihrab of the Jameh Mosque of Kerman, and seeks to explain the role of these inscriptions in shaping meaning and guiding the sacred experience of the audience. The research method is qualitative, based on an interpretive and historical approach. Data have been collected through documentary studies, field observations of the mihrab space, and interpretive analysis of Quranic verses. The findings indicate that the purposeful arrangement of verses, the meaningful sequence of texts, and the spatial positioning of the inscriptions in the mihrab of the Jameh Mosque of Kerman provide the context for the formation of a continuous semantic narrative that represents fundamental concepts such as prophethood, Imamate, and divine guidance within a coherent framework. Accordingly, the mihrab of the Jameh Mosque of Kerman can be considered as a platform for spatial narration and sacred signification in Islamic architecture.
Research Objectives:


Moving beyond a merely formal perspective and addressing the semantic and narrative layers of religious architecture.


Analyzing the manner of conveying sacred concepts within the physical structure of the Jameh Mosque of Kerman.


Research Questions:


What is the narrative and interpretive function of the inscriptions in the spatial structure of the Jameh Mosque of Kerman?


What narrative and concept do the inscriptions of this mihrab convey?

کلیدواژه‌ها English

Interpretation of Texts
Spatial Narration
Quranic Inscription
Architectural Codes
Mihrab of the Jameh Mosque of Kerman
احمدزاده، فرید. نورسی، حامید، هنردان، مریم. (1397). بازشناسی و تحلیل کتیبه‌های مسجد جامع مظفری کرمان. مطالعات ایرانشناسی، دورۀ 4، شماره 11، صص 66-47
احمدی، مهدیه. فرکیش، هیرو. احمدی، وحید و میرزا کوچک خوشنویس، احمد. (1399). بازشناسی رابطۀ رمزگان معماری مساجد و کیفیت حضور قلب نمازگزاران (مورد پژوهی: مساجد عصر صفوی اصفهان). فرهنگ معماری و شهرسازی اسلامی، دوره 5، شماره 2، صص 74-51.
انصاری، محمدعلی. (1396). غدیر خم در منابع اهل سنت با توجه به مساله وحدت مسلمین. سومین کنفرانس بین‌المللی علوم انسانی و مطالعات فرهنگی. تهران.
بیرامی، ریحانه. فرخ فر، فرزانه. (1396). مطالعه اجزای کالبدی کتیبه‌های کوفی مسجد جامع کرمان بر اساس کاربرد عناصر بصری. تاریخ و فرهنگ، سال 49، شماره٢،  شماره پیاپی 99، صص 66-33.
پوپ، آرتور. (1387). شاهکارهای هنر ایران، ترجمة ناتل خانلری. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
تقی‌پور، شهرام. مجدزاده، نرجس. (1403). واکاوی معناگرایانه کاربرد اشکال هندسی در معماری. پایا شهر، شماره 61.
ثابت‌نیا، علی. (1390). جلوه های هنری مکتب قاجار در آستان قدس رضوی. مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی.
جعفری فرد، سیدرضا. حبیب اللهی، محمدهادی. حسن زاده سروستانی، حسین. (1401). رابطه مسجد با امور مالی و اقتصادی در آیات قرآن کریم. معرفت، سال 31، شماره 292.
حسکانی، علی بن عیسی. (1411ق). شواهد التنزیل. بیروت: دار المرتضی.
سامانیان، ساسان. فیزابی، بهمن. مظاهری راینی، حدیث. (1400). مطالعه تطبیقی نقوش هندسی تزئینات مسجد جامع کرمان با مسجد جامع یزد با تاکید بر ایوان‌ها و ورودی‌ها. نگره، شمارۀ 59، صص 161-145.
شاکری، موسی. آرمان، حسام الدین. (1396). تاثیر نماد گرایی در معماری اسلامی بر ایجاد حس تعلق و هویت مکان. اولین کنفرانس ملی نمادشناسی در هنر ایران با محوریت هنرهای بومی. بجنورد.
شایسته فر، مهناز. (1384). ﻧﻘﺶ ﺗﺰﻳﻴﻨﻲ ﻭ ﭘﻴﺎﻡ‌ﺭﺳﺎﻧﻲ ﮐﺘﻴﺒﻪ ﺩﺭ ﻣﻌﻤﺎﺭﻱ ﺍﺳﻼﻣﻲ. ﮐﺘﺎﺏ ﻣﺎﻩ ﻫﻨﺮ، شمارۀ 89.
شجاعی، سید مجتبی و متین، مهرداد. (1398). تبیین نشانه‌شناختی رمزگان در روش‌های بازنمایی معماری. معماری و شهرسازی آرمانشهر، شماره 29، صص 63-45.
شریعت، زهرا (1386). تزئینات کتیبه‌ای آستان‌مقدس قم. مطالعات هنر اسلامی، شمارۀ 7، صص 92-91.
صادقی تهرانی، محمد. (1390). الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن و السنة. تهران: فرهنگ اسلامی.
طباطبایی، سید محمد حسین. (1378). تفسیر المیزان، ترجمه: سیدمحمد باقر موسوی همدانی.
عابددوست، حسین. کاظم‌پور، زیبا. (1395). تحلیل ریشه‌ها و مفاهیم نقوش هندسی معماری دوره اسلامی در هنر کهن ایرانی. نگارینه هنر اسلامی، دوره 3، شماره 10، صص 57-41.
علی‌آبادی، محمد. (1386). هندسه جاویدان (یا هندسه آسمانی) در معماری. نشریه بین‌المللی علوم مهندسی دانشگاه علم و صنعت تهران، دورۀ18، شماره 5، صص 73-63.
عناصری، جابر. (1383). تاثیر تشیع بر ابنیه، اماکن و زیارتگاه های مذهبی ایران. فصلنامه شیعه شناسی، شماره 7، صص 146-121.
فضایلی، حبیب الله. (1362). تعلیم خط. تهران: صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران.
فغفوری، رباب. بلخاری قهی، حسن. (1393). جایگاه کتیبه ها در معماری اسلامی و نقش آنها در بروز رفتارهای عبادی. کنفرانس بین المللی نیارش شهر پایا. تهران.
فیض کاشانی، محمدبن شاه مرتضی. (1373). تفسیر الصافی. تهران: مکتبه الصدر.
قرائتی، محسن. (1395). تفسیر نور. تهران: مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن.
کشفی، حجت. (1376). تجلی نام «امیرالمؤمنین علی(ع)» در معماری اسلامی. نشریه فرهنگ کوثر، شماره 4، صص 73-70.
گلی، احمد و اسدی، سمیه. (1392). نقش تصویر در تاویل متن. پژوهش های ادبی و بلاغی، شماره 5، صص 46-31.
محمدی مظفر، محمد حسن. (1393). نقدی بر تأویل ستیزی ابن تیمیه. پژوهشنامه مذاهب اسلامی، شماره 1، صص 44-29.
مکارم شیرازی، ناصر. (1387). تفسیر نمونه. تهران: دار الکتب الاسلامیه‌.
نجفیان، آرزو. عامری، حیات. قیومی، صدیقه. (1389). نگاهی نشانه‌شناختی به واژۀ «آیه» در قرآن‌کریم. نقد ادبی، شماره 10، صص 204-157
نصر، سیدحسین. (1375). جوانان مسلمان و دنیای متجدد. تهران: طرح نو.
نقره‌کار، عبدالحمید. (1402). مبانی نظری معماری. تهران: دانشگاه پیام نور.
نقره‌کار، عبدالحمید. رنجبرکرمانی، علی‌محمد. حمزه نژاد، مهدی. (1387). درآمدی بر هویت اسلامی در معماری و شهرسازی. تهران: دفتر معماری و طراحی شهری وزارت مسکن و شهرسازی.
ویلبر، دونالد، ن. (1365). معماری اسلامی ایران در دورۀ ایلخانیان، ترجمه عبدالله فریار. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
هاشمی طغرالجردی، سید مجید. جواهری، علیرضا. حیدرپور، مسعود. (1397). کارکرد اجتماعی وقف و بناهای عام‎المنفعه الگوی پایدار احسان در شهرسازی ایرانی اسلامی: نمونه موردی مجموعه گنجعلیخان کرمان. چهارمین همایش ملی معماری و شهر پایدار. تهران.
هاشمی طغرالجردی، سید مجید. نقره‌کار، سلمان. کوثر، فاطمه. (1402). ارزیابی کمی و کیفی از کتیبه‌های زیارتگاهی شیعه مطالعه موردی باب‌القبله تا گنبدخانه حرم مطهر امام حسین(ع)، پژوهش‌های معماری اسلامی. دوۀ 11، شمارۀ 3، صص 26-1.
هاشمی طغرالجردی، سیدمجید. مرعشی، شیماءالسادات. (1397). تجلی شهرعلم در متون مقدس و نمادهای هندسی- تزیینی مسجد گنجعلیخان کرمان. دومین همایش ملی مستندنگاری میراث طبیعی و فرهنگی. تهران.
هیلن براند، رابرت (1400)، معماری اسلامی، ترجمۀ باقر آیت‌الله زاده شیرازی. چاپ هشتم. تهران: روزنه.