مطالعات هنر اسلامی

مطالعات هنر اسلامی

معرفی و بررسی نسخه‌شناسی نسخه خطی خلاصه‌التواریخ دبیر اعلم

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد سراب، دانشگاه آزاد اسلامی، سراب، ایران
2 گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد خوی، دانشگاه آزاد اسلامی، خوی، ایران.
3 گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد سراب، دانشگاه آزاد اسلامی، سراب، ایران،
10.22034/ias.2026.593368.2476
چکیده
هدف: معرفی جامع نسخه خطی خلاصه­التواریخ اثر دبیر اعلم و بررسی ویژگی­های رسم­الخط و هنر کتاب­آرایی آن
روش: روش مطالعه تحلیلی- توصیفی و اسنادی بوده و مبتنی بر مطالعات کتابخانه­ای می­باشد.
نتایج: نسخه حاضر در سال 1342ق کتابت شده و به خط نستعلیق می­باشد. این نسخه دارای جلد روغنی نفیس با تزیینات گیاهی است. در خصوص ویژگی­های رسم­الخطی نیز ناظم از زبان معمول عصر خود استفاده نموده که در پاره­ای مواقع کلمات مهجور و ساخت افعال قدیمی نیز در متن آن ملاحظه می­شود. چند واژه­ترکی در آن به چشم می­خورد. مؤلّف سعی کرده تا حد ممکن یکدستی نوشتن را حفظ کند هر چند در بعضی مواقع نیز نگارش یک کلمه، یکسان نبوده است. هم­چنین، اتصال کلمات و پیشوند و پسوندها، از بسامد بالای در متن برخوردار است.
نتیجه­گیری: این نسخه به عنوان اثری شاخص در هنر کتاب­آرایی اواخر دوره قاجار نیازمند تصحیح و انتشار علمی است.
اهداف پژوهش
1. معرّفی کتاب خلاصه­التواریخ اثر دبیراعلم و بررسی رسم­الخط نگارشی آن.
2. بررسی رسم­الخط نگارشی و تبیین نظم نوشتاری و قواعد آن در کتاب خلاصه­التواریخ اثر دبیراعلم.
سوالات پژوهش
1. رسم­الخط نگارشی کتاب خلاصه­التواریخ اثر دبیراعلم چگونه است؟
2. رسم­الخط نگارشی و نظم نوشتاری و قواعد مربوط به آن در کتاب خلاصه­التواریخ اثر دبیراعلم چگونه است؟
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Introduction and Codicological Examination of the Manuscript of Khulāṣat al-Tawārīkh by Dabīr-i Aʿlam

نویسندگان English

Maryam Basiri 1
Ayat Shokati 2
Behrooz Azhari 3
1 Department of Persian Language and Literature, Sarab Branch, Islamic Azad University, Sarab, Iran
2 Department of Persian Language and Literature, Khoy Branch, Islamic Azad University, Khoy, Iran.
3 Department of Persian Language and Literature, Sarab Branch, Islamic Azad University, Sarab, Iran,
چکیده English

Objective: A comprehensive introduction of the manuscript of Khulāṣat al-Tawārīkh by Dabīr-i Aʿlam and an examination of its orthographic features and the art of its book illumination.
Method: The method of study is analytical-descriptive and documentary, based on library research.
Results: The present manuscript was transcribed in 1342 AH and is in Nastaʿlīq script. This manuscript has an exquisite lacquer binding with vegetal decorations. Regarding orthographic features, the author has used the common language of his age, and in some instances archaic words and old verb constructions are also observed in its text. A few Turkish words are seen in it. The author has attempted to maintain uniformity of writing as much as possible, although in some instances the writing of a word is not consistent. Likewise, the connection of words and prefixes and suffixes has a high frequency in the text.
Conclusion: This manuscript, as a significant work in the art of book illumination of the late Qajar period, requires correction and scholarly publication.
Research Objectives:


Introducing the book Khulāṣat al-Tawārīkh by Dabīr-i Aʿlam and examining its orthography.


Examining the orthography and explaining the writing order and its rules in the book Khulāṣat al-Tawārīkh by Dabīr-i Aʿlam.


Research Questions:


What is the orthography of the book Khulāṣat al-Tawārīkh by Dabīr-i Aʿlam?


What is the orthography and writing order and its related rules in the book Khulāṣat al-Tawārīkh by Dabīr-i Aʿlam?

کلیدواژه‌ها English

Manuscripts
Dabīr-i Aʿlam
Khulāṣat al-Tawārīkh
Orthography.
ابهجی عزآبادی، شایسته وتوکلی، عزیزالله و صادق زاده، محمود. (1402). معرفی سبک­شناسانه نسخه خطی مدهوش گلپایگانی؛ انعکاس آن در کتیبه­های بناهای قاجاری، مطالعات هنر اسلامی، دوره21، شماره 53، صص 657-672.
اشکوری، سیداحمد. (1385). تراجم الرجال، قم: دلیل ما.
بیانی، مهدی. (1353). کتابشناسی کتاب های خطی. تهران: انجمن آثار ملی.
حقایقی، آذین و شایسته فر، مهناز. (1396). بررسی و معرفی نسخه مصور خلاصه التواریخ قاضی احمد قمی محفوظ در کتابخانه دولتی برلین، چهارمین همایش ملی متن پژوهی ادبی نگاهی تازه به متون تاریخی،تهران،https://civilica.com/doc/700326
حقیقت، عبدالرفیع. (1369). تاریخ هنرهای ملی و هنرمندان ایرانی، تهران: شرکت مولفان و مترجمان ایران.
راستین، فروردین و سلطانی، پوری. (1379). اصطلاحنامه کتابداری. تهران: کتابخانه ملی ایران.
رستمی، مصطفی. (1380). مقواگری در تاریخ تجلید تمدن اسلامی، فصلنامه تحقیقات تاریخی سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایرانی، سال11،  شماره 41 و 42، صص 62-78.
رستمی، مصطفی. (1397). گونه­شناسی جلدهای نفیس قاجاری کاخ گلستان، فصلنامه آرشیو ملی، شماره4، س4 ، صص 170-195.
رضی، احمد. (1394). روش‌ها و مهارت‌های تحقیق در ادبیات و مرجع شناسی، تهران: فاطمی، چاپ دوم.
ساووجبلاغی، محمد تقی. (بی تا). خلاصه­التواریخ، کتابخانه­ مرکز احیای میراث اسلامی قم: قم.
ستوده، غلامرضا. (1384). مرجع­شناسی و روش تحقیق در ادبیات فارسی، نشر سازمان مطالعه و تدوین علوم انسانی سمت، چاپ هشتم.
سمیعی، احمد. (1390). تحول خط فارسی در دوره قاجار، مطالعات هنر اسلامی شماره 15، صص 38-50.
شوکتی، آیت و همکاران(1399). معرفی نسخه خطی تحریر ترجمه درّالنّثیر فی النصیحه و التحذیر، مجله زبان و ادب فارسی (دانشگاه آزاد اسلامی واحد سنندج)، شماره45، صص 44-66 .
شوکتی، آیت و همکاران. (1399). بررسی سبک شناسی نسخۀ خطّی تحریر ترجمه درّ النّثیر فی النصیحۀ و التحذیر، مجله سبک شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)، شماره 55، صصص144-166.
شوکتی، آیت. (1402). نسخه شناسی و بررسی موسیقی کناری و بیرونی دیوان دبیر ­اعلم، مجله پژوهش­های نسخه شناسی و تصحیح متون، شماره 4، صص110-149.
صفری آق قلعه، علی .(1402). اصول و منابع تصحیح متون، تهران: سمت.
صفری آق‌­قلعه، علی. (۱۳۹۰). نسخه­‌شناخت، تهران: میراث مکتوب
صفری، علی­اکبر. (1389). دبیر­ اعلم ساوجبلاغى و کتاب «چاره‏ساز» شرح کلمات قصار نهج البلاغه، مجلهپیام بهارستان شماره 8 ، صص564-593 .
فاضل هاشمی، محمدرضا. (1386). فهرست نگاری کتب خطی؛ جزوه آموزشی، مشهد: آستان قدس رضوی،کتابخانه مرکزی.
فدایی، غلامرضا، (1387). آشنایی با نسخ خطّی و آثار کمیاب (فارسی و عربی)، تهران: سمت.
فروزانفر، بدیع الزّمان. (1350). سخن و سخنوران، تهران: نشر ایران.
فریدونی، حسنعلی و  عمادی، مرجان. (1390). بررسی عناصر فهرست­نویسی نسخه­های خطی و تعاریف آن­ها ،نشریه الکترونیکی سازمان کتابخانه­ها موزه­ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی، دوره 3، شماره 12 و 13.
فضایحی، محمد. (1388). تاریخ تحول تذهیب در ایران، تهران: یساولی.
مایل هروی، نجیب، (1380). تاریخ نسخه­پردازی و تصحیح انتقادی نسخه‌های خطّی، تهران: مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
میزاآقایی، طیبه و مدرس زاده، عبدالرضا و جعفری، فرشته. (1402). سبک‌شناسی نسخۀ خطی ضوابط عظیمیه در تطبیق با سبک نوشتاری کتیبه‌های فارسی حجاری‌های هند، مطاعلات هنر اسلامی،دوره 20، شماره 49، صص756-743.
نجم­آبادی، شیخ هادی. (1378). تحریرالعقلاء، مقدّمه میرزاابوالحسنی فروغی، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
همایی، جلال­الدین. (1370). فنون بلاغت و صناعات ادبی، تهران: هما.
وفادارمرادی، محمد. (1379). مقدمه­ای براصول و قواعد فهرست نگاری در کتب خطی، تهران: مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، دبیرخانه سمینار نسخه­های خطی.
یلمه ها، احمدرضا. (1390). بررسی و تحلیل نوعی از تصرفات کاتبان در نسخه های خطی، پژوهش­نامه زبان و ادبیات فارسی، (9) 3، صص 139-161.