مطالعات هنر اسلامی

مطالعات هنر اسلامی

ظاهر فرمالیسم (صورت و فرم) در ادبیات و نگارگری (با تاکید بر آثار یدالله رویایی و نسخه همای و همایون جلایری)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد همدان، دانشگاه آزاد اسلامی، همدان، ایران
2 گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد همدان، دانشگاه آزاد اسلامی، همدان، ایران.
10.22034/ias.2022.334327.1906
چکیده
هنرمندانی که در مباحث هنری و ادبی به «صورت» و «فُرم» توجّه دارند صورت‌گرا خوانده می‌شوند. به تعبیر شفیعی کدکنی «اصحاب فُرم یا فُرمالیست»؛ در نگاه صورت‌گرایان روس یک اثر ادبی عبارت است از یک نشانه و این نشانه یا نظام نشانه‌ای، متن را شکل می‌دهد. یدالله رؤیایی شاعری صورت‌گراست و همانند فُرمالیست‌های روس تکیه را در آفرینش شعر بر فُرم و صورت نهاده است. فرمالیسم در هنر نگارگری ایرانی نیز حضور پررنگی داشته است. بررسی فرمالیسم در  نسخه همای و همایون جلایری می‌تواند مختصاتی را از این فرمالیسم آشکار سازد. پژوهش حاضر به روش توصیفی و تحلیلی و با تکیه بر داده‌های منابع کتابخانه ای انجام شده است. یافته های پژوهش حاکی از این است که نگاه رؤیایی به‌صورت و فُرم شعر نگاه ویژه‌ایست؛ او شعر حجم را یک فاصلۀ فضایی می‌داند؛ تکّه‌ای از فضا. درواقع  شعر برای رؤیایی مجرایی برای استنشاق هوای تازه است و صورت شعر، حُکم نجات فکر را دارد از قُبح تکرار. با اینکه رؤیایی همانند صورت‌گرایان، کارش خلق قطعه و آفرینش صورت است و در دفاع از این شعر، سماجت و یک‌دندگی ویژهای خود را دارد، امّا از معنا و پیام هم غافل نبوده است. یدالله رؤیایی از شاعران صورت‌گرایی است که علاوه‌بر صورت شعر، به معنا و جریان فکر و اندیشه بی‌اعتنا نیست. در نسخۀ مصور همای و همایون جلایری نیز نمادهای متعددی دیده می‌شود.
اهداف پژوهش:

بررسی مظاهر فُرمالیستی اشعار یدالله رؤیایی.
بررسی فرمالیسم در همای و همایون جلایری.

سؤالات پژوهش:

مظاهر فُرمالیستی اشعار یدالله رؤیایی چگونه می‌باشد؟
فرمالیسم در نسخه همای و همایون جلایری چه بازتابی یافته است؟
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

The appearance of formalism (form and form) in literature and painting (with emphasis on the works of Yadollah Royaee and Homayoun Homayoun Jalayeri)

نویسندگان English

Amir Asadiyan 1
Morteza Razaghpoor 2
1 Department of Persian Language and Literature, Hamadan Branch, Islamic Azad University, Hamadan, Iran
2 Department of Persian Language and Literature, Hamadan Branch, Islamic Azad University, Hamadan, Iran.
آژند، یعقوب. (1382). «مکتب نگارگری بغداد  آل‌جلایر»، فصلنامه هنرهای زیبا، شماره 14، 20-12.
رؤیایی، حبیب‌الله. (بی‌تا). از سکوی سُرخ. (مسائل شعر). به اهتمام. تهران: انتشارات مروارید.
پاینده، حسین. (1382). گفتمان نقد (مقالاتی در نقد ادبی). تهران: نشر روزگار.
تودوروف، تزوتان. (1385) نظریّه ادبیّات. متن‌هایی از فُرمالیست‌های روس. گردآوری و ترجمه به فرانسه: تزوتان تودوروف. ترجمه: عاطفه طاهایی. تهران: نشراختران.
خائفی، عبّاس؛  نورپیشه، محسن. (1383). «آشنایی‌زدایی در اشعار یدالله رؤیایی». فصلنامه پژوهش‌های ادبی. شماره 5، صص66-51.
خزائی، محمد. (1379).  طراحی های دیوان سلطان احمد جلایر، تهران: مؤسسه سوره.
رحیمی‌نژاد، کاظم. (1398). «تحلیل نسبت شعر و نظریّه در آثار یدالله رؤیایی». فصل‌نامه علمی تفسیر و تحلیل متون زبان و ادبیّات فارسی (دهخدا). دوره 11، شماره 41، 22-10.
رزّاق‌پور، مرتضی. (بی‌تا). استعاره و مفاهیم اروتیک در شعر خواجوی کرمانی. زیر چاپ.
رؤیایی، یدالله. (1390). هلاک عقل به وقت اندیشیدن. تهران: موسّسه انتشارات نگاه.
شایسته­فر، مهناز. ( 1387). بررسی نگاره‌های نسخه خطی دیوان خواجوی کرمانی در مکتب شیراز .کتاب ماه هنر، شماره 126.
شریف‌زاده، عبدالمجید. ( 1375).  تاریخ نگارگری ایران، تهران: حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی.
شفیعی کدکنی، محمّدرضا. (1396). رستاخیز کلمات (درس گفتارهایی دربارۀ نظریّۀ ادبی صورتگرایان روس). چاپ چهارم. تهران: انتشارات سخن.
شیری، قهرمان. (1388). «جریان شعر حجم». نشریّه دانشکده ادبیّات و علوم انسانی دانشگاه شهید باهنر کرمان. شماره 25 (پیاپی 22)، 32-46.
مجموعۀ اشعار (شعرهای دریایی). چاپ دوم. تهران: موسّسه انتشارات نگاه.
هینچلیف، آرنولد. (1395). پوچی. ترجمه: حسن افشار. چاپ دوم. تهران: نشر مرکز.